पाठ १०१ वा - कर्मणी विध्यर्थी धातुसाधित विशेषणे
भाषेमधे उत्तुङ्ग, सुंदर, मनोहर, शीतल अशी अनेक विशेषणे असतात. तसेच धातूला प्रत्यय लावूनही नामे व विशेषणे बनवली जातात. धातूला प्रत्यय लावून बनत असल्यामुळे अशा विशेषणांना धातुसाधित विशेषणे म्हणतात. आपण वर्तमानकाळवाचक, भूतकाळवाचक व विध्यर्थी अशा तीन प्रकारची ही धातुसाधित विशेषणे अभ्यासणार आहोत. त्यातही वर्तमानकाळवाचक व भूतकाळवाचक विशेषणे ही कर्तरी व कर्मणी दोन प्रकारची असतात. तर विध्यर्थी विशेषणे फक्त कर्मणी असतात.
आधी आपण कर्मणी विद्यर्थी विशेषणे पहाणार आहोत.
१) कर्मणी विध्यर्थी विशेषणे - ही विशेषणे आपण मराठीत सुद्धा वापरतो. उदा. अनुकरणीय, कर्तव्य, कार्य, त्याज्य, दर्शनीय, पेय वगैरे शब्द आपल्या परिचयाचे आहेत, ही सर्व कर्मणी विध्यर्थी विशेषणे आहेत.
एखाद्या गोष्टीची योग्यता, पात्रता, संभाव्यता, शक्यता इत्यादी अर्थांच्या विविध छटा दाखवण्यासाठी ही विशेषणे वापरली जातात.
प्रत्येक धातूला य, तव्य किंवा अनीय प्रत्यय लावून ही विशेषणे बनवली जातात.
उदा.
पा-पिब् = पेय, पातव्य, पानीय = पिण्याजोगे
नी-नय् = नेय, नेतव्य, नयनीय = नेण्य़ाजोगे
गम्-गच्छ् = गम्य, गन्तव्य, गमनीय = जाण्याजोगे
प्रेक्षणीयं स्थलम् - पहाण्यास योग्य असे स्थळ
अनुकरणीयं कृत्यम् - अनुकरण करण्यास योग्य असे कृत्य
पूज्य: महापुरुष: - पूजा करण्यास योग्य असा महापुरुष
कथनीया कथा - सांगण्यास योग्य अशी कथा
ही तीन तीन प्रकारची विशेषणे बनत असली तरी त्यांचा अर्थ एकच आहे. कोणतही एक विशेषण वापरलं तरी चालतं. ही सर्व विशेषणे अकारान्त होत असल्यामुळे पुंलिंगामधे ती देव प्रमाणे, स्त्रीलिंगात ती माला प्रमाणे व नपुंसकलिंगात ती वन प्रमाणे चालतात. स्त्रीलिंगात चालवतांना ती आकारान्त करून घ्याय़ची व मालाप्रमाणे त्याची रूपे तयार करायची.
या विशेषणांचे एक वैशिष्ट्य असे आहे की ही विशेषणे क्रियापदासारखी सुद्धा वापरता येतात. अर्थातच ही कर्मणी विशेषणे असल्यामुळे ती कर्मणी प्रयोगात वापरावी लागतील.
उदा.
छात्रै: पाठ: पठितव्य: ।
- विद्यार्थ्यांनी पाठ अभ्यासावा.
या वाक्यात छात्र हा कर्ता आहे. त्याची तृतीया विभक्ती योजिली आहे. पाठ: हे कर्म आहे ते प्रथमा विभक्तीत आहे. आता कर्मणी विध्यर्थी विशेषण वाक्यात आपल्याला कर्माप्रमाणे योजावयाचे आहे. अशावेळी इथे कर्माचा पुरुष वा वचन न बघता त्याचे लिंग व वचन पहावे लागेल. कारण पठितव्य हे विशेषण आपण योजणार आहोत. पाठ: यात पुं प्र. ए. व. आहे. म्हणूण पठितव्य शब्दाचे सुद्धा पुंलिंगी प्र. ए. व. योजलेले आहे.
आता या कर्मणी वाक्याचे कर्तरी वाक्य करायचे झाल्यास आपल्याला विध्यर्थी क्रियापदच वापरावे लागेल. कारण कर्तरी विध्यर्थी विशेषणे नाहीत.
छात्रै: पाठ: पठितव्य: ।
छात्रा: पाठं पठेयु: ।
असा प्रयोग बदलावा लागेल.
नवनीतच्या धातूरूपावलीमधे या धातुसाधित विशेषणांची यादी दिली आहे. त्यावरून हे प्रत्यय लागतांना धातूत काय फेरफार होतात ते कळेल.
No comments:
Post a Comment