संस्कृतभाषेविषयी एक कवी म्हणतो
३) अमृतं संस्कृतं मित्रं सरसं सरलं वच: । एकतामूलकं राष्ट्रे ज्ञानविज्ञानपोषकम् ॥८४-३॥
अर्थ - संस्कृतभाषा ही अमृताप्रमाणे आहे. ती आपला मित्रच असून ती सरळ व सरस आहे. ती भाषा राष्ट्राच्या एकात्मकतेस कारणीभूत आहे. तसेच ती ज्ञान व विज्ञानाला पोषक आहे.
संस्कृतभाषा ही राष्ट्राची एकात्मता टिकवून ठेवण्यास उपयोगी आहे. कारण प्रत्येक भारतीय नागरिकाला संस्कृत भाषेविषयी प्रेम, कुतुहल आहे.
आपण दोन दिवस क्रियापदे शिकत आहोत प्रथम गण परस्मैपद क्रियापदांची रूपे कशी कराय़ची ते आपण शिकलो. त्या अनुरोधाने अस्मद्, युष्मद् व तद् या तीन पुरुषातील तीन सर्वनामांचाही परिचय करून घेतला. त्याव्यतिरिक्त संस्कृतमधे वरचेवर वापरण्यात येणार्या सर्वनामांची प्रथमा विभक्ती पाहू. आता फक्त पुंलिंगाचीच प्रथमा विभक्ती सांगणार आहे.
यद् (सर्व पुं) - जो
य: यौ ये प्रथमा
किम् हे प्रश्नार्थक सर्वनाम आहे.
किम् (पुं) = कोण, काय
क: कौ के प्रथमा
एतद् = हा, ही, हे
एतद् (पुं)
एष: एतौ एते प्रथमा
आज आपण नेहेमी व्यवहारात वापरता येण्य़ासारख्या काही शब्दांचा परिचय करून घेऊया. नंतर पुढच्या आठवड्यात आपण छोटी छोटी वाक्ये पाहूया.
शिष्टाचार म्हणून आपण काही शब्दप्रयोग व्यवहारात करत असतो
१) हरि ॐ । - राम राम
२) नमस्ते / नमस्कार - नमस्ते
३) सुप्रभातम् - शुभप्रभात
४) शुभरात्रि: - शुभरात्री
५) धन्यवाद: - धन्यवाद
६) स्वागतम् - स्वागत असो
७) चिन्ता माऽस्तु - काळजी करू नका
८) कृपया - कृपा करून
९) क्षम्यताम् / क्षमस्व - क्षमा करा
१०) पुन: मिलाम: - पुन्हा भेटू
११) अस्तु - ठीक आहे.
१२) श्रीमन् / आर्य - महोदय
१३) मान्ये / आर्ये - बाईसाहेब, श्रीमतीजी
१४) साधु / समीचीनम् - छान / बरोबर आहे.
आता वर आलेले बरेचसे शब्द आपल्याला माहीत आहेत. आपण ते व्यवहारात उपयोगातही आणतो. फक्त ते संस्कृत आहेत हे आपल्याला माहीत नसते. त्यातील एक शब्द आहे स्वागतम्. आपण मराठीत सुस्वागतम् असे म्हणतो. पण तसा शब्दप्रयोग चुकीचा आहे. स्वागतम् मधे सु + आगतम् असे दोन शब्द आहेत. शुभ या अर्थी सु हा उपसर्ग आलेलाच आहे. तेव्हा आणखी एक सु उपसर्ग लावण्याची वास्तविक आवश्यकता नाही. पण मराठीत सुस्वागतम् शब्द रूढ झाला आहे.
आज स्वाध्याय मागच्या दोन पाठांवर आधारित आहे.
स्वाध्याय १०)
प्रश्न १ ला - अ गटातील शब्द व ब गटातील शब्दांच्या अर्थानुसार जोड्या लावा.
अ गट = वयम्, युवाम्, स:, त्वम्, क:, अहम्, ते
ब गट = कोण, मी, तुम्ही दोघे, आपण सर्व, ते सर्व, तो, तू,
प्रश्न २ रा = खालील शब्दांमधील प्रथमा बहुवचन सांगा.
अस्मद्, तद्, हंस, धर्म, भूप
प्रश्न ३ रा - खालील मराठी क्रियापदांकरता संस्कृतमधे कोणते धातू आहेत ?
१) पूजा करणे २) खेळणे ३) चालणे ४) इच्छा करणे ५) खाणे
प्रश्न ४ था = खालील दिलेल्या क्रियापदांची त्या त्या पुरुषातील योग्य ती रूपे लिहा.
१) प्रथम पुरुष - कूज् गर्ज्
२) द्वितीय पुरुष - चर्, तप्
३) तृतीय पुरुष - धाव्, त्यज्
८ व्या स्वाध्यायाची उत्तरे
प्रश्न १ ला - संस्कृतभाषेत मूळ धातूपासून किती क्रियापदे तयार होतात ?
संस्कृतभाषेत तीन पुरुष व तीन वचने असल्यामुळे मूळ धातूपासून प्रथम पुरुषाची तीन, द्वितीय पुरुषाची तीन व तृतीय पुरुषाची तीन अशी एकूणा् ९ क्रियापदे तयार होतात.
प्रश्न २ रा - संस्कृतभाषेत धातूंची विभागणी कशी केली आहे ?
संस्कृतभाषेतील मूळ धातू प्रथम दहा गटात विभागलेले आहेत. पुन्हा हे दहा गटातील धातूंची परस्मैपद व आत्मनेपद या दोन गटात विभागणी झाली आहे.
प्रश्न ३ रा - धातूचे अंग कशाला म्हणातात ?
एखादा धातू कोणत्या गटातला आहे हे ओळखण्यासाठी म्हणून त्या प्रत्येक गटाला एकेक अक्षर दिलेले आहे. त्याला विकरण म्हणतात. जेव्हा धातूपासून क्रियापद बनवायचे असते, तेव्हा प्रथम ते विकरण धातूला जोडतात व नंतर त्यापुढे प्रत्यय ठेवतात. विकरण जोडून तयार झालेल्या धातूस धातूचे अंग असे म्हणतात.
प्रश्न ४ था - प्रथम पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
अस्मद् हे प्रथमपुरुषी सर्वनाम आहे. अहं (मी), आवां (आम्ही दोघे) वयं (आम्ही सर्व) हे प्रथम पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत.
प्रश्न ५ वा - द्वितीय पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
युष्मद् हे द्वितीय पुरुषाचे सर्वनाम आहे. त्वं (तू), युवां (तुम्ही दोघे), यूयं (तुम्ही सर्व) असे द्वितीय पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत.
प्रश्न ६ वा - तृतीय पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
तद् हे तृतीय पुरुषी सर्वनाम आहे. ह्या सर्वनामाची तिन्ही लिंगात वेगवेगळी रूपे होतात. पुंल्लिंगामधे स: (तो), तौ (ते दोघे) ते (ते सर्व) असे तृतीय पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत. परंतु भाषेमधे तृतीय पुरुषामधे नाम किंवा सर्वनाम काहीही वापरले जाते.
३) अमृतं संस्कृतं मित्रं सरसं सरलं वच: । एकतामूलकं राष्ट्रे ज्ञानविज्ञानपोषकम् ॥८४-३॥
अर्थ - संस्कृतभाषा ही अमृताप्रमाणे आहे. ती आपला मित्रच असून ती सरळ व सरस आहे. ती भाषा राष्ट्राच्या एकात्मकतेस कारणीभूत आहे. तसेच ती ज्ञान व विज्ञानाला पोषक आहे.
संस्कृतभाषा ही राष्ट्राची एकात्मता टिकवून ठेवण्यास उपयोगी आहे. कारण प्रत्येक भारतीय नागरिकाला संस्कृत भाषेविषयी प्रेम, कुतुहल आहे.
आपण दोन दिवस क्रियापदे शिकत आहोत प्रथम गण परस्मैपद क्रियापदांची रूपे कशी कराय़ची ते आपण शिकलो. त्या अनुरोधाने अस्मद्, युष्मद् व तद् या तीन पुरुषातील तीन सर्वनामांचाही परिचय करून घेतला. त्याव्यतिरिक्त संस्कृतमधे वरचेवर वापरण्यात येणार्या सर्वनामांची प्रथमा विभक्ती पाहू. आता फक्त पुंलिंगाचीच प्रथमा विभक्ती सांगणार आहे.
यद् (सर्व पुं) - जो
य: यौ ये प्रथमा
किम् हे प्रश्नार्थक सर्वनाम आहे.
किम् (पुं) = कोण, काय
क: कौ के प्रथमा
एतद् = हा, ही, हे
एतद् (पुं)
एष: एतौ एते प्रथमा
आज आपण नेहेमी व्यवहारात वापरता येण्य़ासारख्या काही शब्दांचा परिचय करून घेऊया. नंतर पुढच्या आठवड्यात आपण छोटी छोटी वाक्ये पाहूया.
शिष्टाचार म्हणून आपण काही शब्दप्रयोग व्यवहारात करत असतो
१) हरि ॐ । - राम राम
२) नमस्ते / नमस्कार - नमस्ते
३) सुप्रभातम् - शुभप्रभात
४) शुभरात्रि: - शुभरात्री
५) धन्यवाद: - धन्यवाद
६) स्वागतम् - स्वागत असो
७) चिन्ता माऽस्तु - काळजी करू नका
८) कृपया - कृपा करून
९) क्षम्यताम् / क्षमस्व - क्षमा करा
१०) पुन: मिलाम: - पुन्हा भेटू
११) अस्तु - ठीक आहे.
१२) श्रीमन् / आर्य - महोदय
१३) मान्ये / आर्ये - बाईसाहेब, श्रीमतीजी
१४) साधु / समीचीनम् - छान / बरोबर आहे.
आता वर आलेले बरेचसे शब्द आपल्याला माहीत आहेत. आपण ते व्यवहारात उपयोगातही आणतो. फक्त ते संस्कृत आहेत हे आपल्याला माहीत नसते. त्यातील एक शब्द आहे स्वागतम्. आपण मराठीत सुस्वागतम् असे म्हणतो. पण तसा शब्दप्रयोग चुकीचा आहे. स्वागतम् मधे सु + आगतम् असे दोन शब्द आहेत. शुभ या अर्थी सु हा उपसर्ग आलेलाच आहे. तेव्हा आणखी एक सु उपसर्ग लावण्याची वास्तविक आवश्यकता नाही. पण मराठीत सुस्वागतम् शब्द रूढ झाला आहे.
आज स्वाध्याय मागच्या दोन पाठांवर आधारित आहे.
स्वाध्याय १०)
प्रश्न १ ला - अ गटातील शब्द व ब गटातील शब्दांच्या अर्थानुसार जोड्या लावा.
अ गट = वयम्, युवाम्, स:, त्वम्, क:, अहम्, ते
ब गट = कोण, मी, तुम्ही दोघे, आपण सर्व, ते सर्व, तो, तू,
प्रश्न २ रा = खालील शब्दांमधील प्रथमा बहुवचन सांगा.
अस्मद्, तद्, हंस, धर्म, भूप
प्रश्न ३ रा - खालील मराठी क्रियापदांकरता संस्कृतमधे कोणते धातू आहेत ?
१) पूजा करणे २) खेळणे ३) चालणे ४) इच्छा करणे ५) खाणे
प्रश्न ४ था = खालील दिलेल्या क्रियापदांची त्या त्या पुरुषातील योग्य ती रूपे लिहा.
१) प्रथम पुरुष - कूज् गर्ज्
२) द्वितीय पुरुष - चर्, तप्
३) तृतीय पुरुष - धाव्, त्यज्
८ व्या स्वाध्यायाची उत्तरे
प्रश्न १ ला - संस्कृतभाषेत मूळ धातूपासून किती क्रियापदे तयार होतात ?
संस्कृतभाषेत तीन पुरुष व तीन वचने असल्यामुळे मूळ धातूपासून प्रथम पुरुषाची तीन, द्वितीय पुरुषाची तीन व तृतीय पुरुषाची तीन अशी एकूणा् ९ क्रियापदे तयार होतात.
प्रश्न २ रा - संस्कृतभाषेत धातूंची विभागणी कशी केली आहे ?
संस्कृतभाषेतील मूळ धातू प्रथम दहा गटात विभागलेले आहेत. पुन्हा हे दहा गटातील धातूंची परस्मैपद व आत्मनेपद या दोन गटात विभागणी झाली आहे.
प्रश्न ३ रा - धातूचे अंग कशाला म्हणातात ?
एखादा धातू कोणत्या गटातला आहे हे ओळखण्यासाठी म्हणून त्या प्रत्येक गटाला एकेक अक्षर दिलेले आहे. त्याला विकरण म्हणतात. जेव्हा धातूपासून क्रियापद बनवायचे असते, तेव्हा प्रथम ते विकरण धातूला जोडतात व नंतर त्यापुढे प्रत्यय ठेवतात. विकरण जोडून तयार झालेल्या धातूस धातूचे अंग असे म्हणतात.
प्रश्न ४ था - प्रथम पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
अस्मद् हे प्रथमपुरुषी सर्वनाम आहे. अहं (मी), आवां (आम्ही दोघे) वयं (आम्ही सर्व) हे प्रथम पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत.
प्रश्न ५ वा - द्वितीय पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
युष्मद् हे द्वितीय पुरुषाचे सर्वनाम आहे. त्वं (तू), युवां (तुम्ही दोघे), यूयं (तुम्ही सर्व) असे द्वितीय पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत.
प्रश्न ६ वा - तृतीय पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
तद् हे तृतीय पुरुषी सर्वनाम आहे. ह्या सर्वनामाची तिन्ही लिंगात वेगवेगळी रूपे होतात. पुंल्लिंगामधे स: (तो), तौ (ते दोघे) ते (ते सर्व) असे तृतीय पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत. परंतु भाषेमधे तृतीय पुरुषामधे नाम किंवा सर्वनाम काहीही वापरले जाते.
"१० वा पाठ - रोजच्या व्यवहारात उपयोगी पडणारा शिष्टाचाराचे शब्द " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]
No comments:
Post a Comment