पाठ १४ वा सुभाषित २ ब

    काल मी तुम्हाला दोन सुभाषिते दिली होती व त्यातील क्रियापदे कोणती ते ओळखायला सांगितले होते. आज आपण त्याच सुभाषितांचा अर्थ पाहू.

तृणं खादति केदारे जलं पिबति पल्वले ।
दुग्धं यच्छति लोकेभ्यो धेनुर्नो जननी प्रिया ॥

संधिविग्रह -

तृणं खादति केदारे जलं पिबति पल्वले ।
दुग्धं यच्छति लोकेभ्य: धेनु: न: जननी प्रिया ॥

अन्वय - धेनु: केदारे तृणं खादति, पल्वले जलं पिबति । लोकेभ्य: दुग्धं यच्छति, (अत: धेनु:) न: प्रिया जननी (अस्ति)

अर्थ - गाय कुरणामधील गवत खाते, दबक्यातील पाणी पिते आणि लोकांना दूध देते. (म्हणून गाय) आमची प्रिय माता आहे.

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवा: । नीचा: कलहमिच्छन्ति वादमिच्छन्ति गर्विता: ॥

संधिविग्रह - मक्षिका: व्रणम् इच्छन्ति धनम् इच्छन्ति पार्थिवा: । नीचा: कलहम् इच्छन्ति वादम् इच्छन्ति गर्विता: ॥

अन्वय - मक्षिका: व्रणम् इच्छन्ति । पार्थिवा: धनम् इच्छन्ति । नीचा: कलहम् इच्छन्ति । गर्विता: वादम् इच्छन्ति ।

अर्थ - माशा जखमेची इच्छा करतात. राजे धनाची इच्छा करतात. अधम लोक भांडणाची इच्छा करतात तर गर्विष्ठ लोक वाद-विवादाची इच्छा करतात

२७) य: पठति लिखति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति ।
तस्य दिवाकरकिरणैर्नलिनीदलमिव विकास्यते बुद्धि: ॥

संधिविग्रह - य: पठति लिखति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति ।
तस्य दिवाकरकिरणै: नलिनीदलम् इव विकास्यते बुद्धि:

अन्वय - य: पठति, लिखति, परिपृच्छति, पण्डितान् उपाश्रयति, तस्य बुद्धि: दिवाकरकिरणै: नलिनीदलम् इव विकास्यते ।

अर्थ - जो वाचतो, लिहितो, शंका विचारतो व पंडितांचा आश्रय घेतो (पंडितांच्या सहवासात असतो), सूर्याच्या किरणांनी कमळाच्या पाकळ्यांचा विकास होतो तशी त्याची बुद्धी (सर्व बाजूंनी) विकसित होते.

अशा धर्तीचा रामायणात एक छान श्लोक आलाय. फक्त कर्ते व क्रियापदे

वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति
ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ता:
प्रियाविहीना: शिखिन: प्लवंगमा: ॥४-२८-२७॥रामायण॥

संधिविग्रह - वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति
ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।
नद्य: घना: मत्तगजा: वनान्ता:
प्रियाविहीना: शिखिन: प्लवंगमा: ॥

अन्वय - नद्य: वहन्ति । घना: वर्षन्ति । मत्तगजा: नदन्ति । वनान्ता: भान्ति ।
प्रियाविहीना: ध्यायन्ति । शिखिन: नृत्यन्ति प्लवंगमा: समाश्वसन्ति ।

अर्थ - (या वर्षाऋतूत) नद्या वहात आहेत, मेघ वर्षाव करत आहेत, मदोन्मत्त हत्ती गर्जना करत आहेत, वनप्रदेश शोभत आहेत, आपल्या प्रियेचा वियोग झालेले लोक (तिचे) चिंतन करत आहेत, मोर नाचत आहेत तर माकडे उड्या मारत आहेत.

"पाठ १४ वा सुभाषित २ ब " या Audio साठी खाली क्लिक् करा : 

[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]