नमस्कार. आता रोज एखाद्या सुभाषिताने सुरवात करण्याऐवजी आठवड्यातला एखादा दिवस सोपी सोपी सुभाषिते समजावून द्यायचे योजले आहे. तेव्हा आता आपण उद्याचा तास सुभाषितांचा घेऊ. कारण आता थोडा अभ्यास पण वाढणार आहे. तेव्हा आठवड्यातून दोन पाठ घ्याय़चे दोन दिवस त्याचा अभ्यास करून स्वाध्याय सोडवायला एकेक दिवस द्यायचा. सोमवारचा पाठ होईल मंगळवार त्याच्या अभ्य़ासाला मिळेल. बुधवारी पाठ होईल गुरुवार त्याच्या अभ्यासाला मिळेल. म्हणून आपण मंगळवारी व गुरुवारी फक्त दोन चार सुभाषिते समजावून घेऊ. त्यादिवशी गृहपाठ असणार नाही. आणि शुक्रवारी बोली संस्कृतची वाक्ये व इतर थोडीफार माहिती घेऊ.
आपण दोन आठवडे सुरवातीला संस्कृत व्याकरणाची थोडीफार माहिती करून घेतली. महत्वाचा भाग म्हणजे कारकांचे अर्थ समजावून घेतले. अकारांत पुंलिंगी देव शब्दाची रूपे कशी होतात ते पाहिले व क्रियापदांची रूपे कशी होतात ते समजून घेतले.
देव अकारांत पुंलिंगी शब्दाप्रमाणे आपण इतरही अकारांत पुंलिंगी शब्द पाहिले त्यात काही शब्दांमधे तृतीया एकवचन व षष्ठी बहुवचनामधे न चा ण होऊन नृपेण व नृपाणां अशी रूपे होत होती.
न चा ण होण्याचा नियम -
एकाच शब्दात न् च्या पूर्वी ऋ, ॠ, र् किंवा ष् आल्यास त्या न् चा ण् होतो. उदा. पितृ - या शब्दात ष. बहु वचनाचा नाम् प्रत्यय लागतो. नाम् प्रत्यय लागायच्या आधी तृ मधे ऋ आहे. म्हणून नाम् ऐवजी णाम् असे होऊन पितॄणाम् असे रूप होईल.
ऋ, ॠ, र् किंवा ष् व पुढे येणारा न् यांच्यामधे कोणताही स्वर, किंवा क वर्गातील अथवा प वर्गातील कोणतेही व्यंजन शिवाय य्, र्, व्, ह्, ह्यातील व्यंजन आल्यास न् चा ण् होतो. इतर व्यंजने आल्यास न् चा ण् होत नाही.
उदा. - रामेण इथे रा मधील आ स्वराच्या पुढे म् हे पवर्गातील व्यंजन आले आहे. म्हणून पुढे येणार्या न् चा ण् झाला. पण रामान् ह्या द्वितीया बहुवचनात न् चा ण् होत नाही. कारण ते व्यंजनांत पद आहे
शेवटी न् हे व्यंजन येत असेल तर त्याचा ण् होत नाही.
कर्ण - या शब्दात र् या वर्णापुढे ण् हा टवर्गातील वर्ण आहे. त्यामुळे इथे न चा ण होणार नाही. कर्णेन, कर्णानाम् अशी रूपे होतील.
पण अर्क, दर्प या शब्दात कवर्गातील क् व पवर्गातील प् हे व्यंजन असल्यामुळे अर्केण, दर्पेण अशी रूपे होतील.
रत या शब्दामधे र या वर्णापुढे त् वर्गातील व्यंजन आहे. त्यामुळे रतेन असे रूप होईल. इथे न् चा ण् झाला नाही.
न चा ण कवर्गातील वा प वर्गातील व्यंजन असतील तरच होणार आहे.
संस्कृत वाक्यरचना
संस्कृतमधे वाक्य करत असतांना मराठीत जे आपण ‘आहे’ हे क्रियापद वापरतो ते संस्कृतमधे वापरलेच पाहिजे असे नाही. ते क्रियापद न वापरताही वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो.
१) प्रथम पुरुषी वाक्ये -
अहं कृषीवल: ।
मी शेतकरी (आहे).
आवां कृषीवलौ ।
आम्ही दोघे शेतकरी (आहोत).
वयं कृषीवला: ।
आम्ही सर्व शेतकरी (आहोत).
२) द्वितीय पुरुषी -
त्वं कृषीवल: ।
तू शेतकरी (आहेस).
युवां कृषीवलौ ।
तुम्ही दोघे शेतकरी (अहात).
यूयं कृषीवला: ।
तुम्ही सर्व शेतकरी (अहात).
३) तृतीय पुरुषी वाक्ये -
एष: कृषीवल: ।
हा शेतकरी (आहे).
एतौ कृषीवलौ ।
हे दोन शेतकरी (आहेत).
एते कृषीवला: ।
हे सर्वजणं शेतकरी (आहेत).
या संस्कृत वाक्यांमधे क्रियापदे वापरलेली नाहीत. पण जे सर्वनाम वापरले आहे ते क्रियापदाच्या वचनाप्रमाणे वापरलेले आहे. अहं, त्वं किंवा एष: ही एकवचनी सर्वनामे आहेत. म्हणून पुढे कृषीवल शब्दाचे एकवचन आले आहे.
आवां, युवां व एतौ ही द्विवचनी सर्वनामे आहेत. म्हणून त्यांच्यापुढे कृषीवल शब्दाचे द्विवचनी कृषीवलौ हे रूप आले.
तर वयं, यूयं व एते ही बहुवचनी सर्वनामे वापरली असल्यामुळे त्यांच्यापुढे कृषीवला: हे बहुवचन वापरले आहे.
इथे ‘आहे’ हे क्रियापद भाषांतरात कंसात ठेवले आहे. कारण मूळ वाक्यात ते नाही. मूळ वाक्यात एखादा संस्कृत शब्द नसेल पण भाषांतरात वापरावा लागत असेल तर तो भाषांतरात कंसात ठेवण्याची पद्धत आहे. अशाप्रकारे आपण कोणत्याही व्यक्तीची, प्राण्यांची किंवा वस्तूची ओळख करून देऊ शकतो.
स्वाध्याय ११
खाली काही व्यक्तींची ओळख करून देण्य़ासाठी काही शब्द दिले आहेत. सर्व अकारान्त पुंलिंगी शब्द आहेत. वर जसे कृषीवलाची ओळख करून देणारी वाक्ये लिहीली आहेत. तशी तुम्ही खालील शब्द वापरून वाक्ये बनवा. स्वाध्याय म्हणून पाच तरी बनवा. जास्त बनवल्यास प्रॅक्टिस होईल.
प्रश्न १ला - कृषीवलाची ओळख करून देणारी वाक्ये लिहीली आहेत. तशी तुम्ही खालील शब्द वापरून वाक्ये बनवा. (कोणतीही पाच)
लेखक, सुवर्णकार, आपणिक (दुकानदार), लोहकार, कुम्भकार, शिक्षक, छात्र, चर्मकार, अध्यापक, वैद्य, गायक, वादक, बालक, सेवक, संगीतकार, गीतकार, मालाकार.
प्रश्न २ रा कंसातील शब्दाचे योग्य वचन लिहा.
१) अहं ----- । (गीतकार)
२) ते ----- । (कुम्भकार)
३) युवां -----। (वैद्य)
४) स: -----। (सेवक)
५) यूयं -----। (सुवर्णकार)
६) आवां -----। अध्यापक()
७) तौ -----। (लोहकार)
८) त्वं -----। (लेखक)
९) वयं -----। (बालक)
१०) महेश: सुरेश: च -----। (वादक)
११) छात्रा: -----। (गायक)
१२) पुण्डलिक: -----। (आपणिक )
आपण दोन आठवडे सुरवातीला संस्कृत व्याकरणाची थोडीफार माहिती करून घेतली. महत्वाचा भाग म्हणजे कारकांचे अर्थ समजावून घेतले. अकारांत पुंलिंगी देव शब्दाची रूपे कशी होतात ते पाहिले व क्रियापदांची रूपे कशी होतात ते समजून घेतले.
देव अकारांत पुंलिंगी शब्दाप्रमाणे आपण इतरही अकारांत पुंलिंगी शब्द पाहिले त्यात काही शब्दांमधे तृतीया एकवचन व षष्ठी बहुवचनामधे न चा ण होऊन नृपेण व नृपाणां अशी रूपे होत होती.
न चा ण होण्याचा नियम -
एकाच शब्दात न् च्या पूर्वी ऋ, ॠ, र् किंवा ष् आल्यास त्या न् चा ण् होतो. उदा. पितृ - या शब्दात ष. बहु वचनाचा नाम् प्रत्यय लागतो. नाम् प्रत्यय लागायच्या आधी तृ मधे ऋ आहे. म्हणून नाम् ऐवजी णाम् असे होऊन पितॄणाम् असे रूप होईल.
ऋ, ॠ, र् किंवा ष् व पुढे येणारा न् यांच्यामधे कोणताही स्वर, किंवा क वर्गातील अथवा प वर्गातील कोणतेही व्यंजन शिवाय य्, र्, व्, ह्, ह्यातील व्यंजन आल्यास न् चा ण् होतो. इतर व्यंजने आल्यास न् चा ण् होत नाही.
उदा. - रामेण इथे रा मधील आ स्वराच्या पुढे म् हे पवर्गातील व्यंजन आले आहे. म्हणून पुढे येणार्या न् चा ण् झाला. पण रामान् ह्या द्वितीया बहुवचनात न् चा ण् होत नाही. कारण ते व्यंजनांत पद आहे
शेवटी न् हे व्यंजन येत असेल तर त्याचा ण् होत नाही.
कर्ण - या शब्दात र् या वर्णापुढे ण् हा टवर्गातील वर्ण आहे. त्यामुळे इथे न चा ण होणार नाही. कर्णेन, कर्णानाम् अशी रूपे होतील.
पण अर्क, दर्प या शब्दात कवर्गातील क् व पवर्गातील प् हे व्यंजन असल्यामुळे अर्केण, दर्पेण अशी रूपे होतील.
रत या शब्दामधे र या वर्णापुढे त् वर्गातील व्यंजन आहे. त्यामुळे रतेन असे रूप होईल. इथे न् चा ण् झाला नाही.
न चा ण कवर्गातील वा प वर्गातील व्यंजन असतील तरच होणार आहे.
संस्कृत वाक्यरचना
संस्कृतमधे वाक्य करत असतांना मराठीत जे आपण ‘आहे’ हे क्रियापद वापरतो ते संस्कृतमधे वापरलेच पाहिजे असे नाही. ते क्रियापद न वापरताही वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो.
१) प्रथम पुरुषी वाक्ये -
अहं कृषीवल: ।
मी शेतकरी (आहे).
आवां कृषीवलौ ।
आम्ही दोघे शेतकरी (आहोत).
वयं कृषीवला: ।
आम्ही सर्व शेतकरी (आहोत).
२) द्वितीय पुरुषी -
त्वं कृषीवल: ।
तू शेतकरी (आहेस).
युवां कृषीवलौ ।
तुम्ही दोघे शेतकरी (अहात).
यूयं कृषीवला: ।
तुम्ही सर्व शेतकरी (अहात).
३) तृतीय पुरुषी वाक्ये -
एष: कृषीवल: ।
हा शेतकरी (आहे).
एतौ कृषीवलौ ।
हे दोन शेतकरी (आहेत).
एते कृषीवला: ।
हे सर्वजणं शेतकरी (आहेत).
या संस्कृत वाक्यांमधे क्रियापदे वापरलेली नाहीत. पण जे सर्वनाम वापरले आहे ते क्रियापदाच्या वचनाप्रमाणे वापरलेले आहे. अहं, त्वं किंवा एष: ही एकवचनी सर्वनामे आहेत. म्हणून पुढे कृषीवल शब्दाचे एकवचन आले आहे.
आवां, युवां व एतौ ही द्विवचनी सर्वनामे आहेत. म्हणून त्यांच्यापुढे कृषीवल शब्दाचे द्विवचनी कृषीवलौ हे रूप आले.
तर वयं, यूयं व एते ही बहुवचनी सर्वनामे वापरली असल्यामुळे त्यांच्यापुढे कृषीवला: हे बहुवचन वापरले आहे.
इथे ‘आहे’ हे क्रियापद भाषांतरात कंसात ठेवले आहे. कारण मूळ वाक्यात ते नाही. मूळ वाक्यात एखादा संस्कृत शब्द नसेल पण भाषांतरात वापरावा लागत असेल तर तो भाषांतरात कंसात ठेवण्याची पद्धत आहे. अशाप्रकारे आपण कोणत्याही व्यक्तीची, प्राण्यांची किंवा वस्तूची ओळख करून देऊ शकतो.
स्वाध्याय ११
खाली काही व्यक्तींची ओळख करून देण्य़ासाठी काही शब्द दिले आहेत. सर्व अकारान्त पुंलिंगी शब्द आहेत. वर जसे कृषीवलाची ओळख करून देणारी वाक्ये लिहीली आहेत. तशी तुम्ही खालील शब्द वापरून वाक्ये बनवा. स्वाध्याय म्हणून पाच तरी बनवा. जास्त बनवल्यास प्रॅक्टिस होईल.
प्रश्न १ला - कृषीवलाची ओळख करून देणारी वाक्ये लिहीली आहेत. तशी तुम्ही खालील शब्द वापरून वाक्ये बनवा. (कोणतीही पाच)
लेखक, सुवर्णकार, आपणिक (दुकानदार), लोहकार, कुम्भकार, शिक्षक, छात्र, चर्मकार, अध्यापक, वैद्य, गायक, वादक, बालक, सेवक, संगीतकार, गीतकार, मालाकार.
प्रश्न २ रा कंसातील शब्दाचे योग्य वचन लिहा.
१) अहं ----- । (गीतकार)
२) ते ----- । (कुम्भकार)
३) युवां -----। (वैद्य)
४) स: -----। (सेवक)
५) यूयं -----। (सुवर्णकार)
६) आवां -----। अध्यापक()
७) तौ -----। (लोहकार)
८) त्वं -----। (लेखक)
९) वयं -----। (बालक)
१०) महेश: सुरेश: च -----। (वादक)
११) छात्रा: -----। (गायक)
१२) पुण्डलिक: -----। (आपणिक )
पाठ ११ उत्तरे -
प्रश्न १ला - व्यक्तींची ओळख
अहं लेखक: । आवां लेखकौ । वयं लेखका: ।
त्वं लेखक: । युवां लेखकौ । यूयं लेखका: ।
स: लेखक: । तौ लेखकौ । ते लेखका: ।
अहं सुवर्णकार: । आवां सुवर्णकारौ । वयं सुवर्णकारा: ।
त्वं सुवर्णकार: । युवां सुवर्णकारौ । यूयं सुवर्णकारा: ।
राजीव: सुवर्णकार: । राजीव: जयवन्त: च सुवर्णकारौ । राजीव:, जयवन्त:, भरत: च सुवर्णकारा: ।
प्रश्न २ रा कंसातील शब्दाचे योग्य वचन लिहा.
१) अहं गीतकार: । (गीतकार)
२) ते कुम्भकारा: । (कुम्भकार)
३) युवां वैद्यौ । (वैद्य)
४) स: सेवक: । (सेवक)
५) यूयं सुवर्णकारा: । (सुवर्णकार)
६) आवां अध्यापकौ । (अध्यापक)
७) तौ लोहकारौ। (लोहकार)
८) त्वं लेखक: । (लेखक)
९) वयं बालका: । (बालक)
१०) महेश: सुरेश: च वादकौ । (वादक)
११) छात्रा: गायका: । (गायक)
१२) पुण्डलिक: आपणिक: । (आपणिक )
प्रश्न १ला - व्यक्तींची ओळख
अहं लेखक: । आवां लेखकौ । वयं लेखका: ।
त्वं लेखक: । युवां लेखकौ । यूयं लेखका: ।
स: लेखक: । तौ लेखकौ । ते लेखका: ।
अहं सुवर्णकार: । आवां सुवर्णकारौ । वयं सुवर्णकारा: ।
त्वं सुवर्णकार: । युवां सुवर्णकारौ । यूयं सुवर्णकारा: ।
राजीव: सुवर्णकार: । राजीव: जयवन्त: च सुवर्णकारौ । राजीव:, जयवन्त:, भरत: च सुवर्णकारा: ।
प्रश्न २ रा कंसातील शब्दाचे योग्य वचन लिहा.
१) अहं गीतकार: । (गीतकार)
२) ते कुम्भकारा: । (कुम्भकार)
३) युवां वैद्यौ । (वैद्य)
४) स: सेवक: । (सेवक)
५) यूयं सुवर्णकारा: । (सुवर्णकार)
६) आवां अध्यापकौ । (अध्यापक)
७) तौ लोहकारौ। (लोहकार)
८) त्वं लेखक: । (लेखक)
९) वयं बालका: । (बालक)
१०) महेश: सुरेश: च वादकौ । (वादक)
११) छात्रा: गायका: । (गायक)
१२) पुण्डलिक: आपणिक: । (आपणिक )
"११ वा पाठ व्यक्ती वा वस्तूंची ओळख " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]
No comments:
Post a Comment