नमस्कार. आपण संस्कृतभाषा शिकत आहोत. आज सुरवातीला संस्कृतभाषेविषयीचे एक सुभाषित पाहून आपण अभ्यासाला सुरवात करूया.
*तावदेषा देवभाषा देवी स्थास्यति भूतले ।
यावाच्च वंशोऽस्त्यार्याणां तावदेषा ध्रुवंध्रुवा ॥८४-१॥*
अन्वय - यावत् आर्याणां वंश: अस्ति तावत् एषा देवी देवभाषा भूतले ध्रुवंध्रुवा स्थास्यति ।
अर्थ - जोपर्यंत आर्यांचा वंश य़ा पृथ्वीतलावर टिकून असेल तोपर्यंत ही देवभाषा संस्कृतभाषा या जगात अढळस्थानी राहील.
आज पाश्चात्य देशात या भाषेचा होत असलेला प्रसार पाहून ही देवभाषा या पृथ्वीवर नक्कीच टिकून राहील असे दिसून येत आहे. असो.
पाच दिवस आपण संस्कृत वर्णमाला, अक्षरांची उच्चारस्थाने, शब्द, जोडाक्षरे वगैरे पूर्वी ज्या गोष्टी शाळेत शिकलो होतो त्याचाच पुनर्विचार केला. त्याव्यतिरिक्त व्याकरणात वापरण्यात येणार्या शब्दांचा परिचय करून घेतला. आता आपल्याला संस्कृतमधे वाक्यरचना करायला शिकायचे आहे.
दोन किंवा जास्त वर्ण एकत्र येऊन शब्द बनतात. आणि दोन किंवा जास्त शब्द एकत्र येऊन वाक्य बनते. पण नुसते शब्द एकत्र ठेऊन वाक्य बनत नाही. तो शब्दसमूह वक्त्याला अभिप्रेत असलेला अर्थ श्रोत्यापर्यंत पोचवण्यास असमर्थ असतो. म्हणजे शब्द एकत्र येऊन त्या शब्दसमूहाने अपेक्षित अर्थ सुद्धा व्यक्त केला पाहिजे.
उदा. महेश शाळा जाणे असे नुसते मूळ शब्द एकापुढे एक ठेवले तर त्यातून अर्थ व्यक्त होत नाही. पण ‘महेश शाळेत जातो, महेशने आंबा खाल्ला, महेशने देवाला नमस्कार केला’ ही वाक्ये अर्थ स्पष्ट करतात. अर्थातच वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी शब्दांना उचित विभक्तीप्रत्यय लावून ते शब्द वाक्यात योजावे लागतात. असे विभक्तिप्रत्यय प्रथमा ते सप्तमी असे सात प्रकारचे आहेत. संबोधन ही विभक्ती नाही. हाक मारण्यासाठी ते वापरले जाते.
विभक्ती विचार - कारक विभक्ति
वाक्यामधे क्रियापद मुख्य असते. बाकी शब्द क्रियापदाशी संबंधित असतात. म्हणून त्यांना कारक विभक्ती असे म्हणतात. षष्ठी विभक्ती मात्र कारक विभक्ती नाही.
आपण एक वाक्य पाहूया. कर्ण सकाळी स्वत:च्या हाताने सूर्याला अर्घ्य देतो. (कर्ण: प्रभाते स्वहस्तेन सूर्याय अर्घ्यं यच्छति ।)
१) कर्ता-कारक -
वाक्यात क्रियापद मुख्य. या वाक्यात क्रियापद आहे ‘देतो’. क्रियापदाने सांगितलेली क्रिया कोण करतो ? तर कर्ण. म्हणजे कर्ण हा शब्द कर्ता या नात्याने क्रियापदाशी जोडलेला आहे. ह्याला म्हणायचे कर्ता-कारक. वाक्यात कर्ता शब्दाची नेहेमी प्रथमा विभक्ती असते
२) कर्म-कारक -
वरील वाक्यात देण्याची क्रिया कुणावर घडते ? तर अर्घ्य या शब्दावर. म्हणून अर्घ्य हे कर्म आहे. येथे अर्घ्य हा शब्द देणे या क्रियापदाचे कर्म आहे. वाक्यात कर्माची नेहेमी द्वितीया विभक्ती असते. ‘ला, ना’ हे मराठीतील प्रत्यय आहेत.
३) करण-कारक -
करण म्हणजे क्रियेचे साधन. क्रिया करण्यास अत्यंत उपयोगी पडते ते. येथे अर्घ्य देण्याची क्रिया कशाच्या सहाय्याने पार पडते ? तर हाताच्या सहाय्याने. वाक्यात करण कारक नेहेमी तृतीया विभक्तीत असते. म्हणून स्वहस्तेन हे वाक्यातील करण आहे. ‘ने. शी, ही’ असे त्याचे मराठीतील प्रत्यय आहेत.
४) संप्रदान-कारक -
कर्ता एखादी गोष्ट देतो, तेव्हा तो आपला त्यावरील हक्क सोडून त्यावर दुसर्याचा हक्क प्रस्थापित करतो. हा जो दुसरा घेणारा आहे तो संप्रदान ठरतो. वाक्यात संप्रदान-कारक चतुर्थी विभक्तीत असते. वरील वाक्यातील सूर्य हा शब्द संप्रदान-कारक आहे. मराठीत त्यासाठी स, ला, ते, स, ला, ना, ते’ असे प्रत्यय लावतात.
५) अपादान-कारक -
प्रथम दोन वस्तु एकत्र असतात. नंतर त्यातील एक दूर जाते. त्यातील जी स्थिर वस्तु असते तिला अपादान कारक म्हणतात. वरील वाक्यात अपादान कारक नाही. आपण दुसरे वाक्य पाहूया. ‘झाडावरून पान पडते’. पान प्रथम झाडावर होते. नंतर ते झाडापासून दूर गेले, विलग झाले. या वाक्यात पडणारे कोण ? तर पान. पान हा पडणे या क्रियापदाचा कर्ता आहे. झाड हे स्थिर आहे, तेव्हा झाड हे अपादान-कारक होते. अपादान-कारकाची वाक्यात पंचमी विभक्ती होते. मराठीत त्याचे ‘ऊन, हून, पासून’ असे प्रत्यय आहेत.
अधिकरण-कारक -
अधिकरण कारक म्हणजे क्रियेचा आधार. उदाहरण पाहूया. ‘चेंडू जमिनीवर पडतो’. पडणारा चेंडू म्हणून चेंडू हा शब्द पडणे या क्रियापदाचा कर्ता झाला. आणि पडण्याच्या क्रियेचा आधार काय तर जमीन. म्हणून जमीन हे अधिकरण कारक झाले. आणखी एक उदाहरण पाहूया. ‘आई स्वयंपाकघरात पातेल्यात भात शिजवते.’ शिजवणे क्रियापदाचा आई हा शब्द कर्ता झाला. भात हे कर्म झालं. स्वयंपाकघर हे आईचे स्थान झाले तर पातेले हे भाताचे स्थान झाले. इथे दोन अधिकरणे आली एक कर्त्याकडून व एक कर्माकडून. अधिकरण कारकाची सप्तमी विभक्ती असते. थोडक्यात स्थानवाचक व कालवाचक शब्द हे सप्तमी विभक्तीत येतात.
षष्ठी ही कारक विभक्ती नाही. कारण ती क्रियापदाशी संबंधीत नाही. दोन शब्दातील संबंध दाखवण्याकरता या विभक्तीचा वापर होतो. उदा. देवाचे मंदीर, माझा हात, झाडाचे पान, मालकाचा सेवक. इथे फक्त दोन शब्दातील संबंध दाखवला आहे. मालक-मालकी संबंध, अवयव-अवयवी संबंध, किंवा नातेसंबंध दाखवण्यासाठी षष्ठी विभक्तीचा उपयोग करतात.
मालक-मालकी संबंध - माझा सेवक, माझ्या बांगड्या, तुझे पुस्तक
अवयव-अवयवी संबंध - झाडाचे पान, माझा हात
नातेसंबंध - माझा मुलगा, आजीचा नातु
मराठीत षष्ठी विभक्तीचे चा, ची, चे असे प्रत्यय आहेत.
संबोधन हे हाक मारण्याकरता वापरले जाते.
आज आपण वाक्यात विभक्ती कशाप्रकारे वापरल्या जातात त्याची माहिती घेतली. नंतर आपण एकेक दिवस एकेक विभक्ती वाक्यात वापरायला शिकणार आहोत. आता आपण एक देव या शब्दाची विभक्ती लाऊन रूपे कशी होतात ती पाहू.
देव हा शब्द कसा बनला आहे ?
द् + ए + व् + अ = देव. म्हणजे या शब्दाच्या शेवटी ‘अ’ हा स्वर आला आहे व शब्दाचे लिंग पुंलिंग आहे. देवी किंवा देवता हे स्त्रीलिंगी शब्द झाले व दैवत हा नपुंसकलिंगी शब्द झाला.
देव हा अकारान्त पुं शब्द आहे. त्याची प्रथमा ते संबोधनाची रूपे पाहू.
ए.व. द्वि.व. ब.व.
देव: देवौ देवा: प्रथमा
देवं देवौ देवान् द्वितीया
देवेन देवाभ्याम् देवै: तृतीया
देवाय देवाभ्याम् देवेभ्य: चतुर्थी
देवात् देवाभ्याम् देवेभ्य: पंचमी
देवस्य देवयो: देवानाम् षष्ठी
देवे देवयो: देवेषु सप्तमी
हे देव हे देवौ हे देवा: संबोधन
देव हा अकारांत पुंलिंगी शब्द आहे. तेव्हा खग, दीप, दीपक, नायक, काम, रस वगैरे सर्व अकारान्त पुंल्लिंगी शब्दांची रूपे देव शब्दाप्रमाणेच होतील.
विद्यार्थ्यांनी तरी हे शब्द पाठ करावेतच. पण ज्यांना शक्य आहे त्यांनी सुद्धा हे पाठ करून ठेवावे. एक शब्द पाठ केला की सर्व शब्द पाठ केल्याप्रमाणेच होते.
आता या विभक्तींचे अर्थ व उच्चारण ऑडिओ मधे सांगितले आहे. ते ऐकून उच्चारणाची सवय करावी.
आता या शब्दाकडे एक नजर टाकली तर आपल्याला काय दिसते ? देव शब्दामधे विसर्ग, अनुस्वार व व्यंजनांनी अंत पावणारे शब्द दिसून येतात. आपल्याला ते तसेच वाक्यात उपयोगात आणायचे आहेत. म्हणजे हे सुद्धा एक संस्कृतभाषेचे वैशिष्ट्य आहे. मराठीत मन:पूत, अध:पात वगैरे काहीच शब्द आपण विसर्गासहित वापरतो. एरवी स्वरांत शब्द वापरतो. तेव्हा असे शब्द असणे हे सुद्धा संस्कृतभाषेचे वैशिष्ट्य आहे.
अनुस्वार व विसर्गाचे उच्चार लाभदायक कसे आहेत त्याविषयी मला आपल्या एका अभ्यासार्थीने पोस्ट पाठवली आहे ती तशीच नंतर फॉरवर्ड करते.
आज आपण सर्व कारकांचे अर्थ पाहिले. आता उद्यापासून आपण एकेक कारक वाक्यात कसे उपयोगात आणायचे ते पहाणार आहोत.
सौ. मनीषा अभ्यंकर.
स्वाध्याय़ ६ वा
१) वाक्य कशाला म्हणतात ?
२) विभक्ति कशाला म्हणतात?
३) कारक विभक्ती म्हणजे काय ?
४) षष्ठी ही कारक विभक्ती का नाही ?
५) षष्ठी विभक्ती कोणते संबंध व्यक्त करण्याकरता वापरली जाते ?
६ व्या स्वाध्यायाची उत्तरे.
१) वाक्य कशाला म्हणतात ?
दोन किंवा जास्त वर्ण एकत्र येऊन शब्द बनतात. आणि दोन किंवा जास्त शब्द एकत्र येऊन वाक्य बनते. परंतु दोन किंवा जास्त शब्द एकत्र येऊन तो शब्दसमूह जेव्हा वक्त्याला अभिप्रेत असणारा अर्थ श्रोत्यापर्यंत पोहोचवण्यास समर्थ असतो, तेव्हा त्या शब्दसमूहाला वाक्य असे म्हणतात. म्हणजेच तो शब्दसमूह अर्थाचा बोध करणारा असला पाहिजे.
२) विभक्ति कशाला म्हणतात?
वक्यात योजलेल्या शब्दांनी वक्त्याला अभिप्रेत असलेला अर्थ श्रोत्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्या शब्दांना जे प्रत्यय लावावे लागतात त्यांना विभक्ति प्रत्यय असे म्हणतात. असे प्रथमा ते सप्तमी पर्यंतचे सात प्रकाअचे विभक्तीप्रत्यय आहेत.
३) कारक विभक्ती म्हणजे काय ?
वाक्यामधे क्रियापद मुख्य असते. बाकी शब्द क्रियापदाशी वेगवेगळ्या संबंधांनी जोडलेले असतात. हे संबंध वेगवेगळ्या विभक्ती-प्रत्ययांतून स्पष्ट होतात. त्या विभक्तींना कारक विभक्ती म्हणातात.
४) षष्ठी ही कारक विभक्ती का नाही ?
षष्ठी ही विभक्ती कारक विभक्ती नाही. कारण षष्ठी विभक्तीचे प्रत्यय लावलेले शब्द हे दोन शब्दांमधील संबंध स्पष्ट करतात. ते क्रियापदाशी संबंधित नसतात. म्हणून षष्ठी विभक्ती ही कारक विभक्ती नाही.
५) षष्ठी विभक्ती कोणते संबंध व्यक्त करण्याकरता वापरली जाते ?
षष्ठी विभक्ती ही खालील तीन प्रकारचे संबंध व्यक्त करण्याकरता वापरली जाते.
१) मालकी संबंध - उदा. माझे पुस्तक, त्याची शाळा
२) अवयव-अवयवी संबंध - झाडाचे पान, बाळाचे पाय,
नातेसंबंध - उदा. त्याचा मित्र, नीरजाचा मुलगा, त्याची आई
*तावदेषा देवभाषा देवी स्थास्यति भूतले ।
यावाच्च वंशोऽस्त्यार्याणां तावदेषा ध्रुवंध्रुवा ॥८४-१॥*
अन्वय - यावत् आर्याणां वंश: अस्ति तावत् एषा देवी देवभाषा भूतले ध्रुवंध्रुवा स्थास्यति ।
अर्थ - जोपर्यंत आर्यांचा वंश य़ा पृथ्वीतलावर टिकून असेल तोपर्यंत ही देवभाषा संस्कृतभाषा या जगात अढळस्थानी राहील.
आज पाश्चात्य देशात या भाषेचा होत असलेला प्रसार पाहून ही देवभाषा या पृथ्वीवर नक्कीच टिकून राहील असे दिसून येत आहे. असो.
पाच दिवस आपण संस्कृत वर्णमाला, अक्षरांची उच्चारस्थाने, शब्द, जोडाक्षरे वगैरे पूर्वी ज्या गोष्टी शाळेत शिकलो होतो त्याचाच पुनर्विचार केला. त्याव्यतिरिक्त व्याकरणात वापरण्यात येणार्या शब्दांचा परिचय करून घेतला. आता आपल्याला संस्कृतमधे वाक्यरचना करायला शिकायचे आहे.
दोन किंवा जास्त वर्ण एकत्र येऊन शब्द बनतात. आणि दोन किंवा जास्त शब्द एकत्र येऊन वाक्य बनते. पण नुसते शब्द एकत्र ठेऊन वाक्य बनत नाही. तो शब्दसमूह वक्त्याला अभिप्रेत असलेला अर्थ श्रोत्यापर्यंत पोचवण्यास असमर्थ असतो. म्हणजे शब्द एकत्र येऊन त्या शब्दसमूहाने अपेक्षित अर्थ सुद्धा व्यक्त केला पाहिजे.
उदा. महेश शाळा जाणे असे नुसते मूळ शब्द एकापुढे एक ठेवले तर त्यातून अर्थ व्यक्त होत नाही. पण ‘महेश शाळेत जातो, महेशने आंबा खाल्ला, महेशने देवाला नमस्कार केला’ ही वाक्ये अर्थ स्पष्ट करतात. अर्थातच वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी शब्दांना उचित विभक्तीप्रत्यय लावून ते शब्द वाक्यात योजावे लागतात. असे विभक्तिप्रत्यय प्रथमा ते सप्तमी असे सात प्रकारचे आहेत. संबोधन ही विभक्ती नाही. हाक मारण्यासाठी ते वापरले जाते.
विभक्ती विचार - कारक विभक्ति
वाक्यामधे क्रियापद मुख्य असते. बाकी शब्द क्रियापदाशी संबंधित असतात. म्हणून त्यांना कारक विभक्ती असे म्हणतात. षष्ठी विभक्ती मात्र कारक विभक्ती नाही.
आपण एक वाक्य पाहूया. कर्ण सकाळी स्वत:च्या हाताने सूर्याला अर्घ्य देतो. (कर्ण: प्रभाते स्वहस्तेन सूर्याय अर्घ्यं यच्छति ।)
१) कर्ता-कारक -
वाक्यात क्रियापद मुख्य. या वाक्यात क्रियापद आहे ‘देतो’. क्रियापदाने सांगितलेली क्रिया कोण करतो ? तर कर्ण. म्हणजे कर्ण हा शब्द कर्ता या नात्याने क्रियापदाशी जोडलेला आहे. ह्याला म्हणायचे कर्ता-कारक. वाक्यात कर्ता शब्दाची नेहेमी प्रथमा विभक्ती असते
२) कर्म-कारक -
वरील वाक्यात देण्याची क्रिया कुणावर घडते ? तर अर्घ्य या शब्दावर. म्हणून अर्घ्य हे कर्म आहे. येथे अर्घ्य हा शब्द देणे या क्रियापदाचे कर्म आहे. वाक्यात कर्माची नेहेमी द्वितीया विभक्ती असते. ‘ला, ना’ हे मराठीतील प्रत्यय आहेत.
३) करण-कारक -
करण म्हणजे क्रियेचे साधन. क्रिया करण्यास अत्यंत उपयोगी पडते ते. येथे अर्घ्य देण्याची क्रिया कशाच्या सहाय्याने पार पडते ? तर हाताच्या सहाय्याने. वाक्यात करण कारक नेहेमी तृतीया विभक्तीत असते. म्हणून स्वहस्तेन हे वाक्यातील करण आहे. ‘ने. शी, ही’ असे त्याचे मराठीतील प्रत्यय आहेत.
४) संप्रदान-कारक -
कर्ता एखादी गोष्ट देतो, तेव्हा तो आपला त्यावरील हक्क सोडून त्यावर दुसर्याचा हक्क प्रस्थापित करतो. हा जो दुसरा घेणारा आहे तो संप्रदान ठरतो. वाक्यात संप्रदान-कारक चतुर्थी विभक्तीत असते. वरील वाक्यातील सूर्य हा शब्द संप्रदान-कारक आहे. मराठीत त्यासाठी स, ला, ते, स, ला, ना, ते’ असे प्रत्यय लावतात.
५) अपादान-कारक -
प्रथम दोन वस्तु एकत्र असतात. नंतर त्यातील एक दूर जाते. त्यातील जी स्थिर वस्तु असते तिला अपादान कारक म्हणतात. वरील वाक्यात अपादान कारक नाही. आपण दुसरे वाक्य पाहूया. ‘झाडावरून पान पडते’. पान प्रथम झाडावर होते. नंतर ते झाडापासून दूर गेले, विलग झाले. या वाक्यात पडणारे कोण ? तर पान. पान हा पडणे या क्रियापदाचा कर्ता आहे. झाड हे स्थिर आहे, तेव्हा झाड हे अपादान-कारक होते. अपादान-कारकाची वाक्यात पंचमी विभक्ती होते. मराठीत त्याचे ‘ऊन, हून, पासून’ असे प्रत्यय आहेत.
अधिकरण-कारक -
अधिकरण कारक म्हणजे क्रियेचा आधार. उदाहरण पाहूया. ‘चेंडू जमिनीवर पडतो’. पडणारा चेंडू म्हणून चेंडू हा शब्द पडणे या क्रियापदाचा कर्ता झाला. आणि पडण्याच्या क्रियेचा आधार काय तर जमीन. म्हणून जमीन हे अधिकरण कारक झाले. आणखी एक उदाहरण पाहूया. ‘आई स्वयंपाकघरात पातेल्यात भात शिजवते.’ शिजवणे क्रियापदाचा आई हा शब्द कर्ता झाला. भात हे कर्म झालं. स्वयंपाकघर हे आईचे स्थान झाले तर पातेले हे भाताचे स्थान झाले. इथे दोन अधिकरणे आली एक कर्त्याकडून व एक कर्माकडून. अधिकरण कारकाची सप्तमी विभक्ती असते. थोडक्यात स्थानवाचक व कालवाचक शब्द हे सप्तमी विभक्तीत येतात.
षष्ठी ही कारक विभक्ती नाही. कारण ती क्रियापदाशी संबंधीत नाही. दोन शब्दातील संबंध दाखवण्याकरता या विभक्तीचा वापर होतो. उदा. देवाचे मंदीर, माझा हात, झाडाचे पान, मालकाचा सेवक. इथे फक्त दोन शब्दातील संबंध दाखवला आहे. मालक-मालकी संबंध, अवयव-अवयवी संबंध, किंवा नातेसंबंध दाखवण्यासाठी षष्ठी विभक्तीचा उपयोग करतात.
मालक-मालकी संबंध - माझा सेवक, माझ्या बांगड्या, तुझे पुस्तक
अवयव-अवयवी संबंध - झाडाचे पान, माझा हात
नातेसंबंध - माझा मुलगा, आजीचा नातु
मराठीत षष्ठी विभक्तीचे चा, ची, चे असे प्रत्यय आहेत.
संबोधन हे हाक मारण्याकरता वापरले जाते.
आज आपण वाक्यात विभक्ती कशाप्रकारे वापरल्या जातात त्याची माहिती घेतली. नंतर आपण एकेक दिवस एकेक विभक्ती वाक्यात वापरायला शिकणार आहोत. आता आपण एक देव या शब्दाची विभक्ती लाऊन रूपे कशी होतात ती पाहू.
देव हा शब्द कसा बनला आहे ?
द् + ए + व् + अ = देव. म्हणजे या शब्दाच्या शेवटी ‘अ’ हा स्वर आला आहे व शब्दाचे लिंग पुंलिंग आहे. देवी किंवा देवता हे स्त्रीलिंगी शब्द झाले व दैवत हा नपुंसकलिंगी शब्द झाला.
देव हा अकारान्त पुं शब्द आहे. त्याची प्रथमा ते संबोधनाची रूपे पाहू.
ए.व. द्वि.व. ब.व.
देव: देवौ देवा: प्रथमा
देवं देवौ देवान् द्वितीया
देवेन देवाभ्याम् देवै: तृतीया
देवाय देवाभ्याम् देवेभ्य: चतुर्थी
देवात् देवाभ्याम् देवेभ्य: पंचमी
देवस्य देवयो: देवानाम् षष्ठी
देवे देवयो: देवेषु सप्तमी
हे देव हे देवौ हे देवा: संबोधन
देव हा अकारांत पुंलिंगी शब्द आहे. तेव्हा खग, दीप, दीपक, नायक, काम, रस वगैरे सर्व अकारान्त पुंल्लिंगी शब्दांची रूपे देव शब्दाप्रमाणेच होतील.
विद्यार्थ्यांनी तरी हे शब्द पाठ करावेतच. पण ज्यांना शक्य आहे त्यांनी सुद्धा हे पाठ करून ठेवावे. एक शब्द पाठ केला की सर्व शब्द पाठ केल्याप्रमाणेच होते.
आता या विभक्तींचे अर्थ व उच्चारण ऑडिओ मधे सांगितले आहे. ते ऐकून उच्चारणाची सवय करावी.
आता या शब्दाकडे एक नजर टाकली तर आपल्याला काय दिसते ? देव शब्दामधे विसर्ग, अनुस्वार व व्यंजनांनी अंत पावणारे शब्द दिसून येतात. आपल्याला ते तसेच वाक्यात उपयोगात आणायचे आहेत. म्हणजे हे सुद्धा एक संस्कृतभाषेचे वैशिष्ट्य आहे. मराठीत मन:पूत, अध:पात वगैरे काहीच शब्द आपण विसर्गासहित वापरतो. एरवी स्वरांत शब्द वापरतो. तेव्हा असे शब्द असणे हे सुद्धा संस्कृतभाषेचे वैशिष्ट्य आहे.
अनुस्वार व विसर्गाचे उच्चार लाभदायक कसे आहेत त्याविषयी मला आपल्या एका अभ्यासार्थीने पोस्ट पाठवली आहे ती तशीच नंतर फॉरवर्ड करते.
आज आपण सर्व कारकांचे अर्थ पाहिले. आता उद्यापासून आपण एकेक कारक वाक्यात कसे उपयोगात आणायचे ते पहाणार आहोत.
सौ. मनीषा अभ्यंकर.
स्वाध्याय़ ६ वा
१) वाक्य कशाला म्हणतात ?
२) विभक्ति कशाला म्हणतात?
३) कारक विभक्ती म्हणजे काय ?
४) षष्ठी ही कारक विभक्ती का नाही ?
५) षष्ठी विभक्ती कोणते संबंध व्यक्त करण्याकरता वापरली जाते ?
६ व्या स्वाध्यायाची उत्तरे.
१) वाक्य कशाला म्हणतात ?
दोन किंवा जास्त वर्ण एकत्र येऊन शब्द बनतात. आणि दोन किंवा जास्त शब्द एकत्र येऊन वाक्य बनते. परंतु दोन किंवा जास्त शब्द एकत्र येऊन तो शब्दसमूह जेव्हा वक्त्याला अभिप्रेत असणारा अर्थ श्रोत्यापर्यंत पोहोचवण्यास समर्थ असतो, तेव्हा त्या शब्दसमूहाला वाक्य असे म्हणतात. म्हणजेच तो शब्दसमूह अर्थाचा बोध करणारा असला पाहिजे.
२) विभक्ति कशाला म्हणतात?
वक्यात योजलेल्या शब्दांनी वक्त्याला अभिप्रेत असलेला अर्थ श्रोत्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्या शब्दांना जे प्रत्यय लावावे लागतात त्यांना विभक्ति प्रत्यय असे म्हणतात. असे प्रथमा ते सप्तमी पर्यंतचे सात प्रकाअचे विभक्तीप्रत्यय आहेत.
३) कारक विभक्ती म्हणजे काय ?
वाक्यामधे क्रियापद मुख्य असते. बाकी शब्द क्रियापदाशी वेगवेगळ्या संबंधांनी जोडलेले असतात. हे संबंध वेगवेगळ्या विभक्ती-प्रत्ययांतून स्पष्ट होतात. त्या विभक्तींना कारक विभक्ती म्हणातात.
४) षष्ठी ही कारक विभक्ती का नाही ?
षष्ठी ही विभक्ती कारक विभक्ती नाही. कारण षष्ठी विभक्तीचे प्रत्यय लावलेले शब्द हे दोन शब्दांमधील संबंध स्पष्ट करतात. ते क्रियापदाशी संबंधित नसतात. म्हणून षष्ठी विभक्ती ही कारक विभक्ती नाही.
५) षष्ठी विभक्ती कोणते संबंध व्यक्त करण्याकरता वापरली जाते ?
षष्ठी विभक्ती ही खालील तीन प्रकारचे संबंध व्यक्त करण्याकरता वापरली जाते.
१) मालकी संबंध - उदा. माझे पुस्तक, त्याची शाळा
२) अवयव-अवयवी संबंध - झाडाचे पान, बाळाचे पाय,
नातेसंबंध - उदा. त्याचा मित्र, नीरजाचा मुलगा, त्याची आई
" ६ वा पाठ विभक्ति विचार भाग १ " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]
No comments:
Post a Comment