पाठ ८ वा क्रियापद-विचार

नमस्कार
आज आपण आठवा पाठ घेणार आहोत. पाठाचे नाव आहे क्रियापद विचार. पण प्रथम मी नेहेमी प्रमाणे  मी एका स्वरचित सुभाषिताने सुरवात करणार आहे. सुभाषित संस्कृत भाषेविषयीच हे सुभाषित आहे. काल संगणाकाला उपयुक्त असणार्‍या संस्कृतभाषेविषयी सुभाषित होते. संगणकभाषा म्हणून जर का तिचा प्रसार झाला तर काय होईल ?

ध्रुवं भाविनि काले तु एकभाषो जनो भवेत् ।
‘संस्कृतं मातृभाषा मे’ इत्येतत्सादरं वदेत् ॥

अर्थ - भावी काळामधे सर्व लोक एकभाषी होवोत. आणि ‘संस्कृत माझी मातृभाषा आहे’ असे सर्वजण आदराने म्हणोत.अशी इच्छा व्यक्त करायला तरी काही हरकत नाही. असो.

दोन दिवस आपण अकारांत पुलिंगी शब्दांची प्रथमा विभक्ती कशी होते त्याचा विचार केला. आज आपण क्रियापदे शिकणार आहोत. वाक्य बनण्यासाठी कमीत कमी कर्ता व क्रियापद हे दोन शब्द तरी आवश्यक असतात. तो जातो, तो खातो, मी उठते, वगैरे वाक्यात कमीत कमी दोन शब्द तरी आहेत.

संस्कृतमधे इतर भाषांप्रमाणे तीन पुरुष (प्रथम द्वितीय व तृतीय) आहेत व वचने मात्र तीन आहेत. त्यामुळे प्रथम पुरुषाची तीन वचनातील तीन क्रियापदे, द्वितीय पुरुषाची तीन व तृतीय पुरुषाची तीन अशी एका धातूपासून नऊ क्रियापदे तयार होतील.

आज आपण परस्मैपदी वर्तमानकाळ पाहू. त्याचे प्रत्यय आहेत -

आता संस्कृत भाषेमधे सुमारे २००० धातू आहेत. धातू म्हणजे मूळ क्रियापदे, उदा. जाणे, खाणे, बसणे वगैरे. ही क्रियापदे १० गटात विभागली आहेत. त्यांना गण म्हणतात. १ ला गण, दुसरा गण, वगैरे. पुन्हा ही क्रियापदे परस्मैपद व आत्मनेपद या दोन गटात विभागलेली आहेत. प्रत्येक गटात ह्या दोन्ही प्रकारची क्रियापदे असतात. १ला गण परस्मैपद व पहिला गण आत्मनेपद, दुसरा गण परस्मै पद व दुसरा गण आत्मनेपद, वगैरे. आता एखादा धातू कोणत्या गटातला आहे हे ओळखणार कसं ? म्हणून त्या प्रत्येक गटाला एकेक अक्षर दिलेले आहे. त्याला विकरण म्हणतात. ते विकरण प्रथम त्या धातूत मिसळायचे व नंतर पुढे प्रत्यय जोडायचे. आज आपण पहिला गण परस्मैपदातील धातूंची वर्तमानकाळी क्रियापदे कशी बनवायची ते पाहू.

मि   व:  म:

नम् (१ प.प) = नमस्कार करणे.
पहिल्या गटाला ‘अ’ हे विकरण दिलेले आहे. धातूपासून क्रियापद करतांना प्रथम त्या धातूत हे विकरण मिसळून घ्याय़चे
म्हणून नम् + अ = नम
अ विकरण मिसळल्यामुळे म् हे व्यंजन पूर्ण झाले व म हे अक्षर बनले. ‘नम’ हे झाले धातूचे अंग. म्हणजे विकरण मिसळून तयार झालेल्या धातूला धातूचे अंग असे म्हणतात. आता या क्रियापदाला प्रत्यय लावून क्रियापदाचे रूप बनवायचे आहे.



परस्मैपदी वर्तमानकाळ -

ए.व.   द्वि.व.  ब.व.
मि      व:     म:     प्र.पु.
सि         थ:         थ     द्वि.पु. 
ति         त:      अन्ति  तृ.पु.

असे वर्तमानकाळी क्रियापदाला लागणारे ९ प्रत्यय आहेत. प्रत्येक क्रियापदापासून नऊ क्रियापदे तयार होतील. 

नमामि   नमाव:   नमाम: - प्रथम पुरुष

नमसि    नमथ:   नमथ  - द्वितीय पुरुष

नमति      नमत:        नमन्ति - तृतीय पुरुष

एका धातूपासून झालेली ही नऊ रूपे आहेत. अशीच नऊ नऊ रूपे प्रत्येक काळामधे होणार आहेत. वाक्यात या क्रियापदांचा उपयोग करतांना लक्षात घ्यायची गोष्ट म्हणजे कोणताही काळ व अर्थ वापरावयाचा असला तरी कर्ता ज्या पुरुष व वचनाचा असेल त्याप्रमाणे त्या पुरुषाचे व वचनाचे क्रियापद योजायचे आहे.

प्रथम पुरुष मी किंवा आम्ही वक्ता जेव्हा स्वत:बद्दल बोलतो तेव्हा त्याला प्रथम पुरुष म्हणतात. संस्कृतमधे प्रथम पुरुषी सर्वनाम आहे अस्मद् = मी, आम्ही. त्याची प्रथमा विभक्ती आहे -

अहं   आवां   वयं

अहं म्हणजे मी, आवां म्हणजे आम्ही दोघं आणि वयं म्हणजे आम्ही सर्व. आता हे प्रथम पुरुषाचे तीन कर्ते झाले. कर्ता नेहेमी प्रथमा विभक्तीतच ठेवतात. म्हणून सध्या मी फक्त प्रथमा विभक्ती सांगितली आहे. या कर्त्यांपुढे कोणती क्रियापदे येतील ते पाहू.

अहं नमामि । = मी नमस्कार करतो.

आवां नमाव: । = आम्ही दोघे नमस्कार करतो.

वयं नमाम: । = आम्ही सर्वजणं नमस्कार करतो.

द्वितीय पुरुषी सर्वनाम आहे युष्मद् = तू, तुम्ही

युष्मद् सर्वनामाची प्रथमा विभक्ती आहे -

त्वं   युवां   यूयं

त्वं म्हणजे तू, युवां म्हणजे तुम्ही दोघे आणि यूयं म्हणजे तुम्ही सर्व.
ह्या कर्त्यांच्या बरोबर द्वितीय पुरुषाची क्रियापदे येतील.

त्वं नमसि । = तू नमस्कार करतोस

युवां नमथ: । = तुम्ही दोघे नमस्कार करता.

यूयं नमथ । तुम्ही सर्व नमस्कार करता.

तृतीय पुरुषाचे सर्वनाम आहे तद् = तो, ती, ते. ह्या सर्वनामाची रूपे तिन्ही लिंगात वेगवेगळी होतील सध्या आपण फक्त पुंल्लिंगी विचारात घेणार आहोत.

स:   तौ   ते

स: म्हणजे तो, तौ म्ह्णजे ते दोघे व ते म्हणजे ते सर्व.

आता प्रथम पुरुष किंवा द्वितीय पुरुष यांच्यामधे फक्त सर्वनामच वापरली जातात. मी किंवा तू. पण तृतीय पुरुषामधे नाम किंवा सर्वनाम दोन्हींचा वापर होतो. तो नमस्कार करतो किंवा धनंजय नमस्कार करतो. आधी मी सर्वनाम वापरले. नंतर मी विशेषनाम वापरले.

स: नमति । = तो नमस्कार करतो.

तौ नमत: । = ते दोघे नमस्कार करतात.

ते नमन्ति । ते सर्वजणं नमस्कार करतात.

पुढच्या पाठापासून आपण एकेका पुरुषाची वाक्ये विचारात घेऊ.



धातूंची दहा गटात विभागणी, पुन्हा त्यांची परस्मैपद व आत्मनेपद अशी विभागणी हेही संस्कृत भाषेचे व्याकरण किचकट होण्याचे कारण झाले आहे. 



८ व्या स्वाध्यायाची उत्तरे

प्रश्न १ ला - संस्कृतभाषेत मूळ धातूपासून किती क्रियापदे तयार होतात ?
    संस्कृतभाषेत तीन पुरुष व तीन वचने असल्यामुळे मूळ धातूपासून प्रथम पुरुषाची तीन, द्वितीय पुरुषाची तीन व तृतीय पुरुषाची तीन अशी एकूणा् ९ क्रियापदे तयार होतात.

प्रश्न २ रा - संस्कृतभाषेत धातूंची विभागणी कशी केली आहे ?
    संस्कृतभाषेतील मूळ धातू प्रथम दहा गटात विभागलेले आहेत. पुन्हा हे दहा गटातील धातूंची परस्मैपद व आत्मनेपद या दोन गटात विभागणी झाली आहे.

प्रश्न ३ रा - धातूचे अंग कशाला म्हणातात ?
    एखादा धातू कोणत्या गटातला आहे हे ओळखण्यासाठी म्हणून त्या प्रत्येक गटाला एकेक अक्षर दिलेले आहे. त्याला विकरण म्हणतात. जेव्हा धातूपासून क्रियापद बनवायचे असते, तेव्हा प्रथम ते विकरण धातूला जोडतात व नंतर त्यापुढे प्रत्यय ठेवतात. विकरण जोडून तयार झालेल्या धातूस धातूचे अंग असे म्हणतात.

  प्रश्न ४ था - प्रथम पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
    अस्मद् हे प्रथमपुरुषी सर्वनाम आहे. अहं (मी), आवां (आम्ही दोघे) वयं (आम्ही सर्व) हे प्रथम पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत.

प्रश्न ५ वा - द्वितीय पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
युष्मद् हे द्वितीय पुरुषाचे सर्वनाम आहे. त्वं (तू), युवां (तुम्ही दोघे), यूयं (तुम्ही सर्व) असे द्वितीय पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत.

प्रश्न ६ वा - तृतीय पुरुषाचे कोणते कर्ते आहेत ?
तद् हे तृतीय पुरुषी सर्वनाम आहे. ह्या सर्वनामाची तिन्ही लिंगात वेगवेगळी रूपे होतात. पुंल्लिंगामधे स: (तो), तौ (ते दोघे) ते (ते सर्व) असे तृतीय पुरुषाचे तीन कर्ते आहेत. परंतु भाषेमधे तृतीय पुरुषामधे नाम किंवा सर्वनाम काहीही वापरले जाते. 

"पाठ ८ वा क्रियापद-विचार " या Audio साठी खाली क्लिक् करा : 

[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]