पाठ १०७ वा - स्वयं अध्ययनार्थ पाठ वानरस्य चातुर्यम् ।
एकस्मिन् नदीतटे जम्बुवृक्ष: अवर्तत । तस्मिन् कोऽपि वानर: वसति स्म । स: नित्यं मधुराण्याम्रफलान्यखादत् । तस्यां नद्यामेको मकरोऽपि प्रत्यवसत् । स: वानरस्य मित्रमासीत् । वानर: मकरायापि मधुराणि जम्बुफलानि अयच्छत् । क्वचित् मकरोऽपि कपिं विहारार्थं स्वपृष्ठे उपवेश्य नद्यामतरत् ।
एकदा मकर: स्वभार्यायै मधुराणि जम्बूफलान्यनयत् । मकरस्य जाया फलान्यखादत् । तत: साचिन्तयत् - ‘य: प्रतिदिनमीदृशानि मधुराणि फलानि भक्षयति तस्य हृदयं कीदृशं मधुरं भवेत् । अहं तत् केन प्रकारेन लभे” इति ।
सा मकरमवदत्, “अहं तस्य कपे: हृदयमिच्छामि । तत: मकर: नद्या: तटमगच्छत् । कपि: तस्मै फलानि अयच्छत् । तदनन्तरं कपि: मकरस्य पृष्ठे उपाविशत् । यथापूर्वं तौ विहारार्थौ अगच्छताम् । कपिना सह स: नद्या: जले अतरत् । नद्या: मध्ये स: कपिमगदत्, “मम पत्नी तव हृदयमिच्छति । चतुर: प्लवङ्म: शीघ्रमभाषत - “मम हृदयं त्वहं वृक्षे एवामुञ्चम् । तदानेतुं मां पुनरपि नदीतटं नय ।’ मूर्ख: मकर: तथाचरत् । तदा शाखामृग: सत्वरं वृक्षस्य विटपमारोहत् अभाषत च “मूर्ख, अपि हृदयं शरीरात् पृथग्वर्तते ? अद्यावयो: मैत्री समाप्तिमगच्छत्” ।
स्वाध्याय
प्रश्न १) प्रयोग बदला
१) स: नित्यं मधुराण्याम्रफलान्यखादत् ।
२) वानर: मकरायापि मधुराणि जम्बुफलानि अयच्छत् ।
३) एकदा मकर: स्वभार्यायै मधुराणि जम्बूफलान्यनयत् ।
४) मकरस्य जाया फलान्यखादत् ।
५) कपि: प्रतिदिनमीदृशानि मधुराणि फलानि भक्षयति ।
६) सा मकरमभणत् ।
७) अहं तस्य कपे: हृदयमिच्छामि ।
८) कपि: तस्मै फलानि अयच्छत् ।
९) स: कपिमगदत् ।
१०) मम पत्नी तव हृदयमिच्छति ।
११) चतुर: प्लवङ्म: शीघ्रमभाषत ।
१२) मम हृदयं त्वहं वृक्षे एवामुञ्चम् ।
१३) मां पुनरपि नदीतटं नय ।
प्रश्न २) कंसातील सूचनांनुसार बदल करा.
१) तत्र कोऽपि वानर: वसति स्म । (स्म काढा).
२) तस्यां नद्यामेको मकरोऽपि प्रत्यवसत् । (स्म घाला. नदी ऐवजी तटिनी शब्द वापरा)
३) स: वानरस्य मित्रमासीत् । (वानर ऐवजी वयस्य शब्द वापरा.)
४) वानर: --- सह नद्यामतरत् । (कपि)
५) अहं --- हृदयं केन प्रकारेन लभे” इति । (कपि)
६) ---- अनन्तरं कपि: मकरस्य पृष्ठे उपाविशत् । (तद्)
७) तौ विहारार्थौ अगच्छताम् । (स्म घाला)
८) शाखामृग: सत्वरं वृक्षस्य विटपमारोहत् अभाषत च । ( च काढा)
९) हृदयं --- मां पुनरपि नदीतटं नय । (आ + नी चे हेत्वर्थक वापरा.)
१०) स: नद्या: मध्ये गत्वा कपिमगदत् । ( पूर्वकालवाचक काढा)
प्रश्न ३) संधी सोडवा
१) कोऽपि =
२) मधुराण्याम्रफलान्यखादत् =
३) नद्यामेको मकरोऽपि =
४) मित्रमासीत् =
५) मकरायापि =
६) जम्बूफलान्यनयत् =
७) साचिन्तयत् =
८) प्रतिदिनमीदृशानि =
९) तदानेतुं =
१०) तथाचरत् =
प्रश्न ४) संधी करा.
१) जम्बुफलानि + अयच्छत्
२) मकर: + अपि
३) एव + अमुञ्चम्
४) पुन: + अपि
५) पृथक् + वर्तते =
६) अद्य + आवयो: =
प्रश्न ५) संस्कृतभाषया उत्तरत ।
१) वानरमकरयो: मैत्री कीदृशी आसीत् ?
२) मकरस्य भार्या किमचिन्तयत् ?
३) मकर: भार्याया: इच्छापूर्तिं कर्तुं किमकरोत् ?
४) वानरेण स्वप्राणा: कथं रक्षिता: ?
उत्तरे
प्रश्न २) कंसातील सूचनांनुसार बदल करा.
१) तत्र कोऽपि वानर: वसति स्म । (स्म काढा).
उत्तर - तत्र कोऽपि वानर: अवसत् ।
२) तस्यां नद्यामेको मकरोऽपि प्रत्यवसत् । (स्म घाला. नदी ऐवजी तटिनी शब्द वापरा)
उत्तर - तस्यां नद्यामेको मकरोऽपि प्रतिवसति स्म ।
३) स: वानरस्य मित्रमासीत् । (वानर ऐवजी वयस्य शब्द वापरा.)
उत्तर - स: वयस्यस्य मित्रमासीत् ।
४) वानर: --- सह नद्यामतरत् । (कपि)
उत्तर - वानर: कपिना सह नद्यामतरत् ।
५) अहं --- हृदयं केन प्रकारेन लभे इति । (कपि)
उत्तर - अहं कपे: हृदयं केन प्रकारेन लभे” इति ।
६) ---- अनन्तरं कपि: मकरस्य पृष्ठे उपाविशत् । (तद्)
उत्तर - तस्मात् अनन्तरं कपि: मकरस्य पृष्ठे उपाविशत् ।
७) तौ विहारार्थौ अगच्छताम् । (स्म घाला)
उत्तर - तौ विहारार्थौ गच्छत: स्म ।
८) शाखामृग: सत्वरं वृक्षस्य विटपमारोहत् अभाषत च । ( च काढा)
उत्तर - शाखामृग: सत्वरं वृक्षस्य विटपमारुह्य अभाषत ।
९) हृदयं --- मां पुनरपि नदीतटं नय । (आ + नी चे हेत्वर्थक वापरा.)
उत्तर - हृदयं आनेतुं मां पुनरपि नदीतटं नय ।
१०) स: नद्या: मध्ये गत्वा कपिमगदत् । ( पूर्वकालवाचक काढा)
उत्तर - स: नद्या: मध्ये अगच्छत् कपिमगदत् च ।
प्रश्न ३) संधी सोडवा
१) कोऽपि = क: + अपि
२) मधुराण्याम्रफलान्यखादत् = मधुराणि + आम्रफलानि + अखादत्
३) नद्यामेको मकरोऽपि = नद्याम् + एक: + मकर: + अपि
४) मित्रमासीत् = मित्रम् + आसीत्
५) मकरायापि = मकराय + अपि
६) जम्बूफलान्यनयत् = जम्बूफलानि + अनयत्
७) साचिन्तयत् = सा + अचिन्तयत्
८) प्रतिदिनमीदृशानि = प्रतिदिनम् + ईदृशानि
९) तदानेतुं = तद् + आनेतुम्
१०) तथाचरत् = तथा + अचरत्
प्रश्न ४) संधी करा.
१) जम्बुफलानि + अयच्छत् = जम्बूफलान्ययच्छत्
२) मकर: + अपि = मकरोऽपि
३) एव + अमुञ्चम् = एवामुञ्चम्
४) पुन: + अपि = पुनरपि
५) पृथक् + वर्तते = पृथग्वर्तते
६) अद्य + आवयो: = अद्यावयो:
प्रश्न ५) संस्कृतभाषया उत्तरत ।
१) वानरमकरयो: मैत्री कीदृशी आसीत् ?
उत्तर - वानर: मकरस्य मित्रम् आसीत् । वानर: मकराय जम्बूफलानि यच्छति स्म मकर: अपि तं स्वपृष्ठे समुपवेश्य विहारार्थं नद्या अतरत् । एवं तयो: प्रगाढा मैत्री आसीत् ।
२) मकरस्य भार्या किमचिन्तयत् ?
उत्तर - मकर: भार्याया: कृते मकरेण दत्तानि जम्बूफलानि अनयत् । तानि फलानि खादित्वा मकरस्य भार्या अचिन्तयत्. “‘य: प्रतिदिनमीदृशानि मधुराणि फलानि भक्षयति तस्य हृदयं कीदृशं मधुरं भवेत् । अहं तत् केन प्रकारेन लभे” इति ।
३) मकर: भार्याया: इच्छापूर्तिं कर्तुं किमकरोत् ?
उत्तर - मकर: भार्याया: इच्छापूर्ति कर्तुं वानरं स्वपृष्ठे समुपवेश्य नद्याम् अतरत् । स: तं वानरं भार्याया: समीपं नेतुम् ऐच्छत् । नद्या: मध्यभागे गत्वा स: कपिम् अवदत् मम भार्या तव हृदयम् इच्छतीति”
४) वानरेण स्वप्राणा: कथं रक्षिता: ?
उत्तर - मकरस्य हेतुम् आकर्ण्य वानर: सङ्कटम् अपश्यत् । झटिति स: मकरम् अवदत्, “मम हृदयं तु अहं वृक्षे एव अमुञ्चम् । तदानेतुं पुनरपि मा नदीतटं नय” । मकर: वानर: नदीतटम् अनयत् । सत्वरं वानर: वृक्षमारोहत् । इत्थं तेन स्वप्राणा: रक्षिता: ।
No comments:
Post a Comment