पाठ क्रियापदांच्या रूपांविषयी अधिक माहिती. (भाग ३)
मागच्या दोन भागात आपण पहिला, चौथा व सहाव्या गणातील धातूंची रूपे कशी बनतात ते पाहिले. आज आता दहाव्या गणातील धातूंमधे काय बदल होतात ते पहावयाचे आहे.
दहाव्या गणातील सर्व धातू बहुतेक उभयपदी आहेत. काही धातू मात्र आत्मनेपदी आहेत. दहाव्या गणाचे ‘अय’ हे विकरण विकारक आहे. ते विकरण लागतांना धातूमधे बदल घडून येतो. ज्या धातूंमधे बदल होत नाहीत त्या धातूंची रूपे सरळ पालयति-पालयते, भक्षयति-भक्षयते अशी होतात.
१) ‘अय’ हे विकारक विकरण पुढे असतांना उपान्त्य ह्रस्व इ, उ किंवा ऋ या स्वरांचा गुण होतो. म्हणजे इ च्या जागी ए, उ च्या जागी ओ व ऋ च्या जागी अर् असा आदेश होतो. त्यामुळे रिच्-रेचयति, शिष्-शेषयति, चुर्-चोरयति, धृष्-धर्षयति, वृज्-वर्जयति अशी रूपे तयार होतात.
२) ‘अय’ हे विकरण लागण्यापूर्वी धातूतील उपान्त्य ‘अ’ वर्णाची वृद्धी होते. वृद्धी म्हणजे अ च्या जागी आ हा वर्ण येतो. उदा. क्षल्-क्षालयति, छद्-छादयति, तड्-ताडयति, लल्-लालयति अशी रूपे तयार होतात.
३) आता नियमाला अपवाद असतातच किंवा अपवादाने नियम सिद्ध होतो असे म्हणतात. त्याप्रमाणे कथ्, गण्, रच्, रह्, वर्, स्पृह, मृग् असे काही धातू आहेत की त्यांच्यात काही बदल होत नाही. ही रूपे सिद्ध करतांना हे धातू पाणिनीने अकारान्त मानले आहेत व अ हा उपान्त्य वर्ण नाही असे म्हटले आहे. अर्थातच ती ती रूपे सिद्ध करण्यासाठी पाणिनीने अशा काही क्लृप्त्या लढवल्या आहेत.
४) धू व प्री या धातूंच्या बाबतीत ‘नुम्’ म्हणजे प्रत्यक्षात ‘न्’ असा आगम होतो व धूनयति प्रीणयति अशी रूपे सिद्ध होतात.
५) तसेच प्रयोजक रूपे तयार करतांना सुद्धा तो धातू कोणत्याही गणाचा असला तरी त्याला दहाव्या गणाचे ‘अय’ हे विकरण लावून रूपे तयार करतात. उदा.
बालक: चलति ।
माता बालकं चालयति ।
मुलगा चालतो, आई मुलाला चालवते. यातील पहिल्या वाक्यात मुलगा चालण्याची क्रिया आपल्याच प्रेरणेने करतो. परंतु दुसर्या वाक्यात मुलगा चालण्याची क्रिया दुसर्याच्या प्रेरणेने करतो. अशा दुसर्या प्रकारच्या प्रयोगाला प्रयोजक वाक्यरचना असे म्हणतात. ही रूपे सुद्धा सिद्ध करतांना वरील सर्व नियम लागू होतात.
क्रियापदापासून रूपे बनवतांना लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी -
१) मूलत:
मि वस् मस्
सि थस् थ
ति तस् अन्ति
असे वर्तमानकाळी प्रत्यय आहेत. पदांती येणार्या ‘स्’ या व्यंजनाचा विसर्ग होतो. म्हणून व:, म:, थ:, त: असे रूपांतर झालेले आहे.
२) व् आणि म् या वर्णांनी सुरू होणारे प्रत्यय पुढे आले असता धातूचे अकारांत अंग दीर्घ बनते. म्हणून नमामि, नमाव:, नमाम: अशी रूपे झाली आहेत.
३) अकारान्त अंगापुढे गुणसंज्ञक स्वर (अ, ए, ओ) पुढे आले असता पररूप संधी होतो. उदा.
वद + अन्ति = वदन्ति
येथे अ + अ = आ असा संधी न होता पररूप म्हणजे पुढचा वर्णच दोन्ही अ बद्दल येतो. म्हणून वदन्ति असे रूप होते. वदान्ति असे रूप बनत नाही.
४) पहिल्या गणाचे ‘अ’ हे विकरण व दहाव्या गणाचे ‘अय’; हे विकरण धातूमधे बदल घडवून आणते, विकार घडवून आणते म्हणून त्यांना विकारक असे म्हणतात. पण सहाव्या गणाचे अ विकरण असा धातूत बदल घडवून आणत नाही म्हणून त्याला अविकारक म्हणतात. त्यामुळे सहाव्या गणातील धातू व पहिल्या गणातील धातू ओळखण्य़ाची ती एक खूण आहे. कृष्-कर्ष् या धातूत बदल झाला आहे व कर्षति असे रूप झाले आहे. म्हणजे हा धातू पहिल्या गणाचा आहे. तर सृज = निर्माण करणे ह्या धातूत असा काही बदल न होता सृजति असे रूप बनते. त्याअर्थी तो सहाव्या गणाचा आहे.
५) विकारक अय विकरणामुळे उपान्त्य अ आणि अन्त्य स्वराची वृद्धी होते. आणि उपान्त्य इ, उ, ऋ, लृ यांना गुणादेश होतो.
६) १, ४, ६, १० या गणातील धातूंचे विकरण हे अकारान्त असल्यामुळे आणि या चार गणांतील धातूंचे अंग एकसारखे अकारान्तच होत असल्यामुळे या धातूंचा एक गट बनतो. त्यांची रूपे सुद्धा बर्याच प्रमाणात सारखीच होतात. पण उरलेले २, ३, ५, ७, ८, ९ या गणातील धातूंचे अंग एकसारखे नसते.
७) काही धातू परस्मैपदी असतात. काही धातू आत्मनेपदी असतात तर काही धातूंना दोन्ही पदांचे प्रत्यय लागू शकतात. त्यांना उभयपदी धातू म्हणतात. दहाव्या गणातील बहुतेक सर्व धातू उभयपदी आहेत. फक्त काही धातू आत्मनेपदी आहेत.
"क्रियापदांच्या रूपांविषयी अधिक माहिती. (भाग ३) " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
No comments:
Post a Comment