४३) पाठ सप्तमी विभक्ती,
आज आपण सप्तमी विभक्ती वाक्यात केव्हा योजायची असते ते पहाणार आहोत.
वाक्यात अधिकरण कारकाची सप्तमी विभक्ती वापरली जाते. क्रियेच्या आधाराला अधिकरणकारक असे म्हणतात. हा क्रियेचा आधार कर्त्याकडून वा कर्माकडूनही असू शकतो. उदा. आई स्वयंपाकगृहात पातेल्यात भात शिजवते. इथे ‘आई भात शिजवते’ हे कर्ता, कर्म व क्रियापदाने युक्त असे मूळ वाक्य झाले. वरील वाक्यातील स्वयंपाकगृह हा क्रिया करण्याचा आईचा आधार झाला व पातेले हा भात जे कर्म त्याचा आधार झाला.
माता स्वयंपाकगृहे स्थाल्यां ओदनं पचति ।
थोडक्यात स्थानवाचक शब्द व कालवाचक शब्द सप्तमी विभक्तीत योजावयाचे असतात. त, मध्ये वर हे सप्तमी विभक्तीचे प्रत्यय आहेत.
तसेच युक्त, तत्पर, व्यापृत, कुशल, निपुण, पटु वगैरे शब्दांबरोबर सुद्धा सप्तमीचा वापर होतो.
आज त्याव्यतिरिक्त आपण सहाव्या गणाचे व दहाव्या गणाचे धातू पहाणार आहोत. सहाव्या गणाच्या धातूचे ‘अ’ हेच विकरण आहे. त्यामुळे सहाव्या गणाचे धातू हे पहिल्यागणासारखेच दिसतात. त्यामुळे त्या धातूचा गण लक्षातच ठेवावा लागतो.
दहाव्या गणाचे अय हे विकरण आहे. दहाव्या गणाच्या धातूत हे विकरण मिसळून धातूचे अंग बववून घ्याय़चे व नंतर त्याला कालार्थ प्रत्यय लावायचे. हा धातू उभयपदी असल्यामुळे त्याची दोन्ही प्रकारची रूपे होतील.
उदा. कथ् (१० उ. प.) = सांगणे
कथ् + अय = कथय हे झाले धातूचे अंग.
परस्मैपदी रूपे
कथयामि कथयाव: कथयाम: प्र. पु.
कथयसि कथयथ: कथयथ द्वि. पु.
कथयति कथयत: कथयन्ति तृ. पु.
आत्मनेपदी रूपे
कथये कथयावहे कथयामहे प्र. पु.
कथयसे कथयेथे कथयध्वे द्वि. पु.
कथयते कथयेते कथयन्ते तृ. पु.
आता आपण एकत्रित ह्या चारही गणातील धातू पाहू.
हृ-हर् (१ उ. प.) = हरण करणे =
हरति, हरते
नह् (४ उ. प.) = बांधणे, धारण करणे
नह्यति, नह्यते
क्षिप् (६ उ. प.) = फेकणे
क्षिपति, क्षिपते
पूज् (१० उ. प.) = पूजा करणे
पूजयति, पूजयते
आता 'श्रीगणेशः' हा चित्रपाठ पाहूया.
प्रश्न १ संस्कृतभाषायाम् उत्तरत ।
१) गणेशस्य कानि अन्यानि नामधेयानि ?
उत्तर - गणेशस्य गजानन:, लम्बोदर:, विघ्नहर्ता, सुखकर्ता, गणनायक:, गणाधिपति:, व्रक्रतुण्ड: एतानि अन्यानि नामधेयानि ।
२) गणेशस्य मस्तके किम् अस्ति ?
उत्तर - श्रीगणेशस्य मस्तके मुकुटं विराजते ।
३) गणेशस्य का माता ?
उत्तर - पार्वती गणेशस्य माता
४) गणेशस्य क: पिता ?
उत्तर - शङ्कर: गणेशस्य पिता
५) गणेशस्य क: बन्धु: ?
उत्तर - स्कन्द: गणेशस्य बन्धु: ।
६) गणेशाय किं रोचते ?
उत्तर - गणेशाय मोदक: रोचते ।
७) श्रीव्यास: महाभारतं कस्मै कथयति ?
उत्तर - श्रीव्यास: गणेशाय महाभारतं कथयति
८) विद्याया: कं देव: ?
उत्तर - श्रीगणेश: विद्याया: देव: ।
९) बाला: कं नमन्ति ?
उत्तर - बाला: विद्यारम्भे गणेशं नमन्ति
१०) बाल: गणपतिं कथं पूजयति ?
उत्तर - बाल: गणपतिं पुष्पै: पूजयति ।
प्रश्न २ - उचितेन रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत ।
१) गजाननस्य शङ्कर: जनक: । ( गजानन)
२) षडानन: गणेशस्य बन्धु: । (गणेश)
३) व्रक्रतुण्ड: इति लम्बोदरस्य सार्थं नामधेयम् । (लम्बोदर, नामधेय)
४) गजाननस्य उदरं विशालम् । (गजानन, विशाल)
५) लम्बोदराय मोदका: रोचन्ते । (लम्बोदर)
प्रश्न ३ निर्देशानुसारं धातूनाम् उचितं रूपं लिखत ।
१) दा-यच्छ् (१ प. प.) - प्रथम पुरुष
यच्छामि यच्छाव: यच्छाम:
२) तड्-ताड् (१० आ. प.) तृतीय पुरुष
ताडयते ताडयेते ताडयन्ते
३) नृत् (४ प. प.) तृतीय पुरुष
नृत्यति नृत्यत: नृत्यन्ति
४) याच् (१ आ. प.) - द्वितीय पुरुष
याचसे याचेथे याचध्वे
५) जन्-जा (४ आ. प.) प्रथम पुरुष
जाये जायावहे जायामहे
६) लिख् ( ६ प. प.) द्वितीय. पुरुष
लिखसि लिखथ: लिखथ
७) मन्त्र् (१० आ. प.) प्रथम पुरुष
मन्त्रये मन्त्रयावहे मन्त्रयामहे
८) मृ-म्रिय् (६ आ. प.) तृतीय पुरुष.
म्रियते म्रियेते म्रियन्ते
No comments:
Post a Comment