४८ वा पाठ क्रियापदांच्या रूपांविषयी अधिक माहिती. (भाग २)
आपण पहिल्या गणातील धातूंमधे अ विकरण लागतांना का, कसे व कोणते बदल होतात ते पाहिले. आता चौथ्या व दहाव्या गणातील विकरण त्या धातूपुढे आले तर कोणते बदल होतात ते पाहू.
चौथा गण -
या गणाचे विकरण आहे ‘य’. हे विकरण अविकारक आहे. म्हणजे हे विकरण लागतांना धातूत बदल घडून येत नाहीत. पण त्यालाही काही अपवाद आहेत. उदा. शम्, दम्, श्रम्, भ्रम् वगैरे काही धातूंना चौथ्या गणाचे ‘य’ हे विकरण लागतांना उपान्त्य स्वर दीर्घ होतो.
उदा. - शम् + य
= श् + अ + म् + य
= श् + आ + म् + य
= शाम्य. हे झालं धातूचे अंग. आता त्याला प्रत्यय लागून शाम्यति हे रूप तयार होईल.
तसेच दम्-दाम्यति, श्रम्-श्राम्यति, भ्रम्-भ्राम्यति अशी रूपे होतात.
जन् या चौथ्या गणाच्या धातूला जा असा आदेश होऊन ‘जायते’ असे रूप होते. भ्रंश् (४ प. प.) व रञ्ज् (४ उ. प.) या धातूंमधील अनुनासिकाचा य विकरण लागतांना लोप होतो व भ्रश्यति, रज्यति-रज्यते अशी रूपे बनतात.
सहावा गण -
सहाव्या गणाचे ‘अ’ हे विकरण अविकारक आहे. ते धातूला लागल्यावर धातूत बदल होत नाही. त्यामुळे लिखति, जुषते अशी सरळ रूपे तयार होतात.
आता सहाव्या गणाचे ‘अ’ हे अविकारक विकरण लागत असतांना गुण वगैरे बदल होत नसला तरी धातूतील विशिष्ट स्वरात बदल दिसून येतो.
१) उदा. ह्रस्व किंवा दीर्घ इकारान्त-उकारान्त धातूतील ‘इ’ ला किंवा ‘उ’ ला ‘इय्’ किंवा ‘उव्’ असे आदेश होतात. मग त्यांना ‘अ’ हे विकरण जोडून धातूचे अंग बनते.
उदा. क्षि (६प. प.)
क्षि + अ
= क्ष् + इ + अ
= क्ष् + इय् + अ
= क्षिय् + अ
= क्षिय असे धातूचे अंग तयार झाले.
२) ऋकारान्त धातूंच्या मधे ‘ऋ’ च्या जागी ‘रिय्’ येतो. उदा. मृ-म्रियते, धृ-ध्रियते
३) दीर्घ ऋकारान्त धातूमधे ऋ या स्वराच्या जागी ‘इर्’ असा बदल होतो. उदा. कॄ -किरति, गॄ - गिरति
४) त्रुट् हा धातू मूलत: सहाव्या गणाचा असूनही विकल्पाने त्याला चौथ्या गणाचे ‘य्’ हे विकरण लावले जाते व त्रुटति, त्रुट्यति अशी दोन दोन रूपे बनतात.
५) प्रच्छ् (६ प. प.) धातूला अविकारक ‘अ’ हे विकरण पुढे असतांना संप्रसारण होऊन पृच्छ् असा बदल होतो. त्याप्रमाणेच व्रश्च्-वृश्चति, व्यच्-विचति, भ्रस्ज्-भृज्जति अशी रूपे तयार होतात.
६) लिप्, मुच्, सिच्, विद्, हे सहाव्या गणाचे उभयपदी धातू व कृत् हा सहाव्या गणाचा परस्मैपदी धातू यांना ‘अ’ हे विकरण लागण्यापूर्वी अन्त्य व्यंजनाच्या आधी नुम् असा आगम होतो. म्हणजे ‘न्’ हा वर्ण येतो.
उदा. विद् + अ
= वि + द् + अ
= वि + न् + द् + अ
= विन्दति
तसे लिम्पति, मुञ्चति, सिञ्चति कृन्तति अशी रूपे तयार होतात.
७) मस्ज्, लस्ज् या धातूतील ‘स्’ या वर्णाच्या ऐवजी ‘ज्’ हा वर्ण येतो आणि मज्जति, लज्जते अशी रूपे तयार होतात.
८) शद्, सद् या धातूंना ‘अ’ हे विकरण लागण्यापूर्वी शीय् सीद् असे आदेश होऊन शीयते, सीदति अशी रूपे होतात.
स्वाध्याय
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||१-२९||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते |
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||१-३०||
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||१-३१||
न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||१-३२||
हे गीतेतील पहिल्या अध्यायातील अर्जुनाच्या तोंडचे चार श्लोक आहेत.
या श्लोकांमधील क्रियापदे व त्यांचे कर्ते कोण आहेत ते लिहा.
क्रियापदांची रुपे कशी बनतात ती माहिती असावी म्हणून हे पाठ पाठवले आहेत. ऑडिओ ऐकतांना पाठ डोळ्यासमोर असेल तर समजायला जास्त मदत होईल. सोमवार पासून आपण सर्वही विभक्तींची उजळणी करणार आहोत.
" क्रियापदांच्या रूपांविषयी अधिक माहिती. (भाग २) " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||१-२९||
- मम गात्राणि सीदन्ति । मम मुखं परिशुष्यति ।
मे शरीरे वेपथु: रोमहर्ष: च जायते ।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते |
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||१-३०||
- मे हस्तात् गाण्डीवं स्रंसते । मे त्वच् परिदह्यते । अवस्थातुं न शक्नोमि । मे मन: भ्रमति ।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||१-३१||
- विपरीतानि निमित्तानि पश्यामि । श्रेय: न अनुपश्यामि ।
न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||१-३२||
- (अहं) विजयं, राज्यं, सुखानि च न काङ्क्षे ।
No comments:
Post a Comment