पाठ ७१ वा - विसर्गसंधी भाग १ विसर्गाचा उ होणे

पाठ ७१ वा - विसर्गसंधी भाग १ विसर्गाचा उ होणे

संस्कृतभाषेमधे स्वरसंधी, विसर्गसंधी व व्यंजनसंधी असे संधींचे तीन प्रकार आहेत.  

विसर्गसंधी - 

विसर्गसंधीचे एकूण ५ प्रकार आहेत.

१) विसर्गाचा ‘उ’ होणे.

२) विसर्गाचा लोप होणे.

३) विसर्ग कायम रहाणे 

४) विसर्गाचा ‘र्’ होणे.

५) विसर्गाचे श्, ष्, स्, होणे

 विसर्गाचा ‘उ’ होणे  

नियम १ (विसर्गसंधी नियम १ विसर्गाचा उ होणे = 

विसर्गापूर्वी अ व पुढे अ आल्यास विसर्गाचा उ होतो. मागील अ आणि उ यांचा गुण संधी होतो. व पुढील अ चा लोप होऊन त्याऐवजी (ऽ) असे अवग्रह चिन्ह येते).

उदा. -

क: + अपि 

येथे विसर्गाच्या मागे अ आहे व विसर्गाच्या पुढे अ आहे. म्हणून विसर्गाचा ‘उ’ होईल.

= क + उ + अपि

उ मागील अ यांचा संधी होईल.

= को + अपि

आता येथे पूर्वरूप संधीचा नियम लागून मागील ओ व पुढील अ यांचा पूर्वरूप संधी म्हणजेच ओ असा संधी होईल व अ ऐवजी अवग्रह चिन्ह येईल.

= कोऽपि

नियम २) (विसर्गसंधी नियम २ विसर्गाचा उ होणे =

विसर्गापूर्वी अ व पुढे कोमल व्यंजन आल्यास विसर्गाचा उ होतो. 

उदा. - 

नम: + नम: 

येथे विसर्गाच्या मागे अ असून पुढे कोमल व्यंजन आले आहे. म्हणून विसर्गाचा उ होईल

= नम + उ + नम:

पुन्हा नम + उ यांचा गुण संधी होईल.

= नमो नम:

=================

स्वाध्याय - 

प्रश्न १) खालील संधी सोडवा.

१) वरोऽपि २) नृपालोऽभवत् ३) आर्द्रोऽवकर: ४) शुष्कोऽवकर: ५) विपरितार्थोऽयम् ‍६) श्रोतृगणोऽन्येद्यु: ७) कवयोऽपि ८) अर्जुनोऽपि ९) धाराधीशोऽपि १०) बालोऽपि ११) परितुष्टोऽअहम् 

प्रश्न १) खालील संधी सोडवा.

१) क: + अपि २) स: + पि ३) दुर्जन: + अपि ४) सुश्रान्त: + अपि ५) स्वभाव: + अयम् ६) क: अभूत् ७) अभ्यासक: + अस्ति ८) वृद्ध: + अपि ९) क: + अपि १०) कार्यरत: + अभवत् ११) विराजमान: + अभवत् १२) क्षीण: + अपि 

प्रश्न १) खालील संधी सोडवा.

१) व्यथितो महर्षि: २) शाकावशेषादयो विघटनशीला: ३) प्रेषितो भवति ४) मनसो जात: ५) भोजो नाम ६) रसिकेभ्यो नितराम् ७) कातरो युद्धे ८) नमो नम:  ९) बहवो विघ्ना: १०) को रामशत्रु: ११) कुन्तीसुतो रावण: १२) अत्यादरो भवेत् १३) कूर्मो बिभर्ति १४) परो ददाति १५) ग्रथितो हि १६) नमो बुद्धाय १७) भास्वतो धर्मदीप: १८) प्रकाशो अगम्यो जनानाम् १९) मार्गो नम:   २०) दुराराधनीयो गभीर: २१) अद्वितीयो ग्रन्थ: २२) राजसेवको वा २३) प्रजासेवको न २४) धनलाभो भवति २५) शशको न २६) मनो न 

प्रश्न १) खालील संधी करा.

१) अद्वितीय: + ग्रन्थ: २) राजसेवक: + वा ३) प्रजासेवक: + न ४) निद्राभङ्ग: + जात: ५) चौर: + अपृच्छत् ६) नम: नम: ७) वासिन: + जना: ८) कार्यरत: + अभवत् ९) क: + अपि १०) प्रसन्न: + अभवत् ११) बाल: + अपि १२) विराजमान: + अभवत् १३) नृप: + रक्षति १४) उक्त: + हि १५) धार्मिक: + रघुनन्दन: १६) अनपत्य: महातेजा: १७) तप: दीर्घम् १८) सुप्रीत: भगवान् १९) मनोरथ: महान् २०) शिव: देव २१) निरालम्ब: मार्ग: २२) छिन्न: + अपि २३) निद्राभङ्ग: + जात: २४) चौर: + अपृच्छत् २५) अधर्म: भवति २६) वासिनो जना:

========

७१ स्वाध्याय विसर्गसंधी भाग १ - उत्तरे

प्रश्न १) खालील संधी सोडवा.

१) वरोऽपि = वर: + अपि

२) नृपालोऽभवत् = नृपाल: + अभवत् 

३) आर्द्रोऽवकर:  = आर्द्र: + अवकर:

४) शुष्कोऽवकर: = शुष्क: + अवकर:

५) विपरितार्थोऽयम् = विपरितार्थ: + अयम् 

‍६) श्रोतृगणोऽन्येद्यु: =  श्रोतृगण: + अन्येद्यु:

७) कवयोऽपि = कवय: + अपि 

८) अर्जुनोऽपि = अर्जुन: + अपि 

९) धाराधीशोऽपि = धाराधीश: + अपि

१०) बालोऽपि = बाल: + अपि 

११) परितुष्टोऽअहम् = परितुष्ट: + अहम् 

प्रश्न १) खालील संधी करा.

१) क: + अपि  = कोऽपि

२) स: + अपि  = सोऽपि

३) दुर्जन: + अपि =  दुर्जनोऽपि

४) सुश्रान्त: + अपि = सुश्रान्तोऽपि 

५) स्वभाव: + अयम् = स्वभावोऽयम् 

६) क: + अभूत् = कोऽभूत् 

७) अभ्यासक: + अस्ति = अभ्यासकोऽस्ति 

८) वृद्ध: + अपि = वृद्धो‍ऽपि 

९) क: + अपि = कोऽपि 

१०) कार्यरत: + अभवत् = कार्यरतोऽभवत् 

११) विराजमान: + अभवत् = विराजमानोऽभवत् 

१२) क्षीण: + अपि = क्षीणोऽपि

प्रश्न १) खालील संधी सोडवा.

१) व्यथितो महर्षि: = व्यथित: + महर्षि: 

२) शाकावशेषादयो विघटनशीला: = शाकावशेषादय: + विघटनशीला: 

३) प्रेषितो भवति = प्रेषित: + भवति 

४) मनसो जात: = मनस: + जात: 

५) भोजो नाम  = भोज: + नाम 

६) रसिकेभ्यो नितराम्  = रसिकेभ्य: + नितराम्

७) कातरो युद्धे = कातर: + युद्धे 

८) नमो नम: = नम: + नम: 

९) बहवो विघ्ना:  = बहव: विघ्ना: 

१०) को रामशत्रु: = क: + रामशत्रु: 

११) कुन्तीसुतो रावण: = कुन्तीसुत: + रावण: १२) अत्यादरो भवेत्  = अत्यादर: + भवेत्

१३) कूर्मो बिभर्ति  = कूर्म: + बिभर्ति

१४) परो ददाति  = पर: + ददाति

१५) ग्रथितो हि  = ग्रथित: + हि

१६) नमो बुद्धाय  = नम: + बुद्धाय

१७) भास्वतो धर्मदीप:  = भस्वत: + धर्मदीप:

१८) प्रकाशो अगम्यो जनानाम्  = प्रकाश: + अगम्य: + जनानाम् 

१९) मार्गो नम:  = मार्ग: + नम: 

२०) दुराराधनीयो गभीर: = दुराराधनीय: + गभीर: 

२१) अद्वितीयो ग्रन्थ:  = अद्वितीय: + ग्रन्थ:

२२) राजसेवको वा  = राजसेवक: + वा

२३) प्रजासेवको न  = प्रजासेवक: + न

२४) धनलाभो भवति = धनलाभ: + भवति 

२५) शशको न  = शशक: + न

२६) मनो न  = मन: + न

प्रश्न १) खालील संधी करा.

१) अद्वितीय: + ग्रन्थ:  = अद्वितीयो ग्रन्थ:  

२) राजसेवक: + वा  = राजसेवको वा  

३) प्रजासेवक: + न  = प्रजासेवको न  

४) निद्राभङ्ग: + जात:  = निद्राभङ्गो जात:  

५) चौर: + अपृच्छत्  = चौरो अपृच्छत्  

६) नम: + नम:  = नमो नम:  

७) वासिन: + जना:  = वासिनो + जना:  

८) कार्यरत: + अभवत्  = कार्यरतो अभवत्  

९) क: + अपि  = कोऽअपि  

१०) प्रसन्न: + अभवत्  = प्रसन्नोऽभवत्  

११) बाल: + अपि  = बालोऽपि  

१२) विराजमान: + अभवत्  = विराजमानोऽभवत्  

१३) नृप: + रक्षति  = नृपो रक्षति  

१४) उक्त: + हि  = उक्तो हि  

१५) धार्मिक: + रघुनन्दन:  = धार्मिको रघुनन्दन:  

१६) अनपत्य: + महातेजा:  = अनपत्यो महातेजा:  

१७) तप: + दीर्घम्  = तपो दीर्घम्  

१८) सुप्रीत: + भगवान्  = सुप्रीतो भगवान्  

१९) मनोरथ: + महान्  = मनोरथो महान्  

२०) शिव: + देव  = शिवो देव  

२१) निरालम्ब: + मार्ग:  = निरालम्बो मार्ग:  

२२) छिन्न: + अपि  = छिन्नोऽपि  

२३) निद्राभङ्ग: + जात:  = निद्राभङ्गो जात: 

२४) चौर: + अपृच्छत्  = चौरोऽपृच्छत्  

२५) अधर्म: + भवति  = अधर्मो भवति  

२६) वासिन: +  जना:  = वासिनो जना:

" पाठ ७१ वा - विसर्गसंधी भाग १ विसर्गाचा उ होणे " या Audio साठी खाली क्लिक् करा : 

[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]