पाठ ८२ वा - अ) व्यंजनसंधी भाग ३
७) ष्टुत्व संधी
नियम ७ - स् किंवा त् वर्गातील व्यंजनाचा ष् किंवा ट वर्गातील व्यंजनाशी योग झाला तर स् किंवा त वर्गातील व्यंजनांच्या ऐवजी ष् किंवा ट् वर्गातील त्याच क्रमांकाचे व्यंजन येते.
उदा.
वृक्षात् + डयते
= वृक्षाट् + डयते
आता इथे पुन्हा जश्त्व संधीचा नियम लागतो व ट् च्या जागी तिसरे व्यंजन येते.
= वृक्षाड् + डयते
= वृक्षाड्डयते
८) तवर्गीय व्यंजनांचा परसवर्णसंधी
नियम ८) तवर्गातील त्, थ्, द्, ध्, न् ही व्यंजने व ल् हे व्यंजन ह्यांचे उच्चारस्थान दंत आहे. त्यामुळे हे वर्ण एकमेकांचे सवर्ण झाले. कारण ते एकाच स्थानातून उच्चारले जातात.
तवर्गीय व्यंजनांपुढे ल् हे व्यंजन आले असता पूर्वीच्या तवर्गीय व्यंजनाच्या जागी ल् हे व्यंजन येते. पूर्वीचा वन अनुनासिक न् असेल तर त्याजागी अनुनासिक ल्ँ येतो.
उदा.
१) साक्षात् + लक्ष्मी:
= साक्षाल् + लक्ष्मी:
= साक्षाल्लक्ष्मी:
२) अस्मिन् + लोके
= अस्मिल्ँ + लोके
= अस्मिल्ँलोके
संधी करा -
१) सुहृद् + लाभ: =
२) तान् + लोकान्
नियम ९ पदान्ती न चे द्वित्व
पदान्ती येणार्या न् पूर्वी ह्रस्व स्वर असून पुढे कोणताही स्वर आला तर पूर्वीच्या न् वर्णाचे द्वित्व होते.
उदा.
१) पश्यन् + अपि
= पश्यन्न् + अपि
= पश्यन्नपि
२) तस्मिन् + एव
= तस्मिन्न् + एव
= तस्मिन्नेव
पाठ ८२ ब) प्रयत्नस्य फलम् ।
ग्रीष्मसमये सूर्यस्य आतप: अतीव कठोर: भवति । वृक्षाणां पर्णानि शुष्कानि भवन्ति । मनुजा: विहगा: पशव: सर्वे अपि आतपेन क्लान्ता: पिपासया च पीडिता: भवन्ति ।
कदाचित् ग्रीष्मसमये एक: वायस: तृष्णया पीडित: जलार्थं सर्वत्र भ्रमति । किन्तु कुत्रापि जलं न पश्यति । पिपासया क्लान्त:, सूर्यस्य किरणै: सन्तप्त: स: जलार्थं इतस्तत: परिभ्रमति । परं तस्य परिश्रम: व्यर्थ: भवति । अन्ते स: एकस्य गृहस्य अङ्गणे एकं जलकुम्भं विलोकयति प्रमुदित: च भवति । कुम्भस्य समीपं गत्वा यावत् पश्यति तावत् अतीवं स्वल्पं जलं तस्य नयनपथमागच्छति । स: कुम्भस्थं जलं पातुं प्रयतते । परं हा धिक् ! जलं लब्धुं स: असमर्थ: भवति ।
सहसैव एक: उपाय: तस्य चित्ते प्रस्फुरित: भवति । समीपे एव प्राङ्गणे पतितान् पाषाणखण्डान् आनीय स: जलकुम्भे क्षिपति । तेन तत् जलं उपर्युपरि आगच्छति । क्रमश: उपरि आगतं जलं काक: पिबति । एवं प्रयत्नस्य फलं काक: लभते । अत: वदन्ति - लभ्यं सुखं प्रयत्नेन ।
८२ ब) स्वाध्याय
वरील कथा वर्तमान काळात लिहीलेली आहे. ती भूतकाळात लिहा.
(भूतकाळात भाषांतर)
ग्रीष्मसमये सूर्यस्य आतप: अतीव कठोर: भवति । वृक्षाणां पर्णानि शुष्कानि भवन्ति । मनुजा:, विहगा: पशव: सर्वे अपि आतपेन क्लान्ता: पिपासया च पीडिता: भवन्ति ।
कदाचित् ग्रीष्मसमये एक: वायस: तृष्णया पीडित: जलार्थं सर्वत्र अभ्रमत् । किन्तु कुत्र अपि जलं न अपश्यत् । पिपासया क्लान्त:, सूर्यस्य किरणै: सन्तप्त: स: जलार्थं इत: तत: पर्यभ्रमत् । परं तस्य परिश्रम: व्यर्थ: अभवत् । अन्ते स: एकस्य गृहस्य अङ्गणे एकं जलकुम्भं व्यलोकयत् प्रमुदित: च अभवत् । कुम्भस्य समीपं गत्वा यावत् अपश्यत् तावत् अतीवं स्वल्पं जलं तस्य नयनपथम् आगच्छत् । स: कुम्भस्थं जलं पातुं प्रायतत । परं हा धिक् ! जलं लब्धुं स: असमर्थ: अभवत् ।
सहसा एव एक: उपाय: तस्य चित्ते प्रस्फुरित: अभवत् । समीपे एव प्राङ्गणे पतितान् पाषाणखण्डान् आनीय स: जलकुम्भे अक्षिपत् । तेन तत् जलं उपरि उपरि आगच्छत् । क्रमश: उपरि आगतं जलं काक: अपिबत् । एवं प्रयत्नस्य फलं काक: अलभत । अत: वदन्ति - लभ्यं सुखं प्रयत्नेन ।
हा भूतकाळात पाठ संधी सोडवून लिहीला आहे. तो तुम्ही संधी करून लिहा.
(संधीसह लिहीलेला पाठ)
ग्रीष्मसमये सूर्यस्यातपोऽतीव कठोरो भवति । वृक्षाणां पर्णानि शुष्कानि भवन्ति । मनुजा विहगा: पशव: सर्वेऽप्यातपेन क्लान्ता: पिपासया च *पीडिता भवन्ति ।
कदाचित् ग्रीष्मसमये एक वायस: तृष्णया पीडित: जलार्थं सर्वत्राभ्रमत् । किन्तु कुत्रापि जलं नापश्यत् । पिपासया क्लान्त:, सूर्यस्य किरणै: सन्तप्त: स जलार्थं इतस्तत: पर्यभ्रमत् । परं तस्य परिश्रमो व्यर्थोऽभवत् । अन्ते स एकस्य गृहस्याङ्गणे एकं जलकुम्भं व्यलोकयत् प्रमुदितश्चाभवत् । कुम्भस्य समीपं गत्वा यावदपश्यत् तावदतीवं स्वल्पं जलं तस्य नयनपथमागच्छत् । स कुम्भस्थं जलं पातुं प्रायतत । परं हा धिक् ! जलं लब्धुं सोऽसमर्थोऽभवत् ।
सहसैव एक उपायस्तस्य चित्ते प्रस्फुरितोऽभवत् । समीप एव प्राङ्गणे पतितान् पाषाणखण्डानानीय स जलकुम्भेऽक्षिपत् । तेन तत् जलं उपर्युपर्यागच्छत् । क्रमश उपर्यागतं जलं काकोऽपिबत् । एवं प्रयत्नस्य फलं काकोऽलभत । अतो वदन्ति - लभ्यं सुखं प्रयत्नेन ।
x
" पाठ ८२ वा - व्यंजनसंधी भाग ३ " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
No comments:
Post a Comment