पाठ ६२ वा स्वरसंधि भाग ५

 पाठ ६२ वा  स्वरसंधि भाग ५

६) पूर्वरूप संधी -

नियम -पदाच्या अंती येणार्‍या ‘ए’ किंवा ‘ओ’ या स्वरापुढे ह्रस्व ‘अ’ आल्यास (आ नाही), त्यांचा पूर्वरूप संधी होतो. म्हणजे दोन्ही वर्णांचा मिळून मागचा वर्णच संधी म्हणून येतो. पुढचा स्वर पूर्वीच्या स्वरात एकरूप होत असल्यामुळे याला पूर्वरूप संधी असे म्हणतात. संधीमधे पुढच्या अ वर्णाबद्दल ‘s’ असे अवग्रह चिन्ह देण्याची पद्धत आहे.

उदा.
वने + अस्मिन्
= वन् + (ए + अ) स्मिन्
= वन् + (एs) स्मिन्
= वनेsस्मिन्

हा संधी अयादी संधीचा अपवाद आहे. येथे ए चा अय् किंवा ओ चा अव् असे न होता पुढील ‘अ’ या स्वराचा लोप होतो.

धेनोऽपि

७) पररूपसंधी -

नियम - अकारान्त उपसर्गापुढे एकारादी अथवा ओकारादी धातूचे रूप आले असता उपसर्गातील अ पुढील स्वरात मिळून जातो. त्याला पररूपसंधी असे म्हणतात.

उदा.
प्र + एजते
= प्र् + (अ + ए) जते  
= प्र् + (ए) जते
= प्रेजते

उप + ओषति
उप् + (अ + ओ) षति
= उप् + (ओ) षति
= उपोषति

हा संधी वृद्धिसंधीचा अपवाद आहे. येथे ‘अ’ आणि ‘ए’ या दोन स्वरांचा मिळून ऐ अथवा ‘अ’ आणि ‘ओ’ या दोन स्वरांचा मिळून ‘औ’ असा संधी न होता पुढचाच स्वर दोन्ही स्वरांच्या करता कायम रहातो. एकारादी व ओकारादी धातू भाषेत अगदी तुरळक आहेत. या प्रकारचे संधी फारसे आढळून येत नाहीत.

अकारान्त शब्दापुढे ओतु (मांजर) आणि ओष्ठ हे शब्द समासात आले तर त्यांचा विकल्पाने पररूपसंधी होतो. पररूप संधी नाही केला तर वृद्धिसंधी होतो. त्यामुळे त्यांचे दोन प्रकारे संधी होतात.

स्थूल + ओतु: = स्थूलोतु: / स्थूलौतु:
बिम्ब इव ओष्ठ: = बिम्ब + ओष्ठ = बिम्बोष्ठ: / बिम्बौष्ठ:

८) प्रकृतिभाव -

प्रकृतिभाव म्हणजे जरी दोन स्वर एकापुढे एक आले तरी त्यांचा काही विशिष्ट स्थितीत संधी न होता मूळ पदे तशीच रहातात. प्रकृति = मूळ स्वरूप. म्हणून संधीचे नाव आहे प्रकृतिभाव. वास्तविक हा दोन स्वरांचा संधी नाही.

नियम = दीर्घ ईकारान्त, ऊकारान्त आणि एकारान्त द्विवचनी रूपापुढे कोणताही स्वर आला तरी तेथे संधी होत नाही. ते शब्द मूळ स्वरूपात तसेच रहातात. 

उदा. मुनी + इच्छत:,  धेनू + आगता, फले + एते, युध्येते + इमौ. या ठिकाणी पहिली पदे द्विवचनात आहेत आणि त्यांच्यापुढे स्वराने सुरू होणारा शब्द आहे. पण येथे संधी न होता मूळ शब्द तसेच राहातात.

मुनी + इच्छत: चा दीर्घसंधी होत नाही
धेनू + आगता चा यण् संधी होऊन उ चा व् होत नाही
फले + एते किंवा युध्येते + इमौ येथेही अयादी संधी होत नाही. फले मधील ए चा किंवा युध्येतेमधील ए चा अय् होत नाही.

स्वाध्याय -

प्रश्न १ खालील संधी सोडवा

१) कृतेऽपि २) नगरेऽस्मिन् ३) केऽपि ४)देवेऽपि ५)वर्तमानेऽनन्तरम् ६) कृच्छ्रेऽपि ७) सङ्कटेऽस्मिन् ८) दूरेऽपि ९)सर्वेऽत्र १०) वनेऽत्रभवती ११) काननेऽरुन्धती १२) फलेऽमृतम् १३) वायोऽपि १४) गुरोऽत्रभवान् १५)आचार्येऽत्र

प्रश्न २ खालील संधी सोडवा

१) अप्यवकर २) प्राप्नुवन्तीति ३) वदस्यवकर ४) इत्यत्र ५) श्लोकत्वमागत: ६) संचालितमस्ति ७) शुष्कस्तथा ८) रामस्यावुत्त:   ९) इत्यपेक्ष्यते १०) वार्द्रे ११) गङ्गौघ १२) तदैच्छत् १३) ममैव १४) एतेनैव १५) एवेष: १६) नैष: १७) प्रकाशेनैव १८) विनैव १९) तेनैकदा २०) नैष:

प्रश्न ३ खालील संधी करा

ब्रह्मदेवेन + आदिष्ट: २) चालनी +इव ३) नष्ट + आरोग्य ४) सु + उपचार ५) च + अपि ६) न + अपनयति ७) विना + अस्माकम् ८) न + असुर: ९) भवति + इति १०) असि +इति ११) भगिनी + इव १२) खलु + उत्साह १३) ननु +उपयोग १४) आदेशम् + अनुसृत्य १५) महाकाव्यम् + अरचयत् १६) तथा + इति १७) पश्य + इह १८) आनय + इति १९) च + इति २०) खलस्य + इयम् २१) येन + उत्कर्षम् २२) च + उन्नति: २३) न + उपदेशेन २४१०) एव + उपशाम्यति २५) जलस्य + उपरि, २६) शैत्यकाले + अपि  

सरावासाठी अभ्यास -

प्रश्न १) खालील क्रियापदांचा आज्ञार्थ लिहा.

१) स्निह् (४ प. प.)
२) कुप् (४ प. प.)
३) भक्ष् (१० प. प.)
४) चिन्त् (१० प. प.)
५) प्रच्छ्-पृच्छ् (६ प. प.)
६) हृ-हर् (१ प. प.)

 प्रश्न १०) रूपे द्या 

द्वि. ब. व. = महर्षि, वाल्मीकि, स्नान, तमसा, नदी, मार्ग, वृक्ष, क्रीडा, व्याध, खग, बाण, भूमि, निषाद, प्रतिष्ठा, समा, मिथुन, काम, शोक, शाप,

वर्तमानकाळ प्र. पु. ए. व. =
 
(१ प. प.) आ+गम्-गच्छ्, वि+लप्, आ+दिश्, प्र+चर्, अनु+सृ-सर्, पठ्, दृश्-पश्य्,  पत्,  दा-यच्छ्, स्था-तिष्ठ्, वस्,
(१ आ. प.) वृत्-वर्त्, उप + ईक्ष्,  प्रति + ईक्ष्, कम्प् , प्र + काश् , कूर्द् , गर्ह् , अव + गाह्, ग्रस्, जृम्भ्
=========================================

६२)  उत्तरे स्वरसंधि भाग ५

स्वाध्याय -
प्रश्न १ खालील संधी सोडवा

१) कृतेऽपि = कृते + अपि  
२) नगरेऽस्मिन् = नगरेऽस्मिन्
३) केऽपि =  के + अपि
४) देवेऽपि  = देवे + अपि  
५) वर्तमानेऽनन्तरम्  = वर्तमाने + अनन्तरम्  
६) कृच्छ्रेऽपि  = कृच्छ्रे + अपि  
७) सङ्कटेऽस्मिन्  = सङ्कटे + अस्मिन्  
८) दूरेऽपि  = दूरे + अपि  
९)सर्वेऽत्र  = सर्वे + अत्र  
१०) वनेऽत्रभवती  = वने + अत्रभवती  
११) काननेऽरुन्धती  = कानने + अरुन्धती  
१२) फलेऽमृतम्  = फले + अमृतम्  
१३) वायोऽपि  = वायो+ अपि  
१४) गुरोऽत्रभवान्  = गुरो +अत्रभवान्  
१५) आचार्येऽत्र = आचार्ये + अत्र

प्रश्न २ खालील संधी सोडवा

१) अप्यवकर =  अपपि + अवकर
२) प्राप्नुवन्तीति = प्राप्नुवन्ति + इति
३) वदस्यवकर = वदसि + अवकर
४) इत्यत्र = इति + अत्र
५) श्लोकत्वमागत: =  श्लोकत्व + आगत:
६) सञ्चालितमस्ति = सञ्चालितम् + अस्ति
७) शुष्कस्तथा = शुष्क: + तथा
८) रामस्यावुत्त:   = रामस्य + आवुत्त:
९) इत्यपेक्ष्यते = इति + अपेक्षते
१०) वार्द्रे = वा + आर्द्रे
११) गङ्गौघ =  गङ्गा + ओघ:
१२) तदैच्छत् = तदा + ऐच्छत् / तद् + ऐच्छत्
१३) ममैव = मम + एव
१४) एतेनैव = एतेन + एव
१५) एवेष: = एव + एष:
१६) नैष: = न + एष:
१७) प्रकाशेनैव = प्रखाशेन + एव
१८) विनैव = विना + एव
१९) तेनैकदा = तेन + एकदा
२०) नैष: = न + एष:

प्रश्न ३ खालील संधी करा

ब्रह्मदेवेन + आदिष्ट: = ब्रह्मदेवेनादिष्ट:
२) चालनी + इव = चालनीव
३) नष्ट + आरोग्यम् = नष्टारोग्यम्
४) सु + उपचार: = सूपचार:
५) च + अपि = चापि
६) न + अपनयति = नापनयति
७) विना + अस्माकम् = विनास्माकम्
८) न + असुर: = नासुर:
९) भवति + इति = भवतीति
१०) असि + इति = असीति
११) भगिनी + इव = भगिनीव
१२) खलु + उत्साह: = खलूत्साह:
१३) ननु + उपयोग: = ननूपयोग:
१४) आदेशम् + अनुसृत्य = आदेशमनुसृत्य
१५) महाकाव्यम् + अरचयत् = महाकाव्यमरचयत्
१६) तथा + इति = तथेति
१७) पश्य + इह = पश्येह
१८) आनय + इति = आनयेति
१९) च + इति = चेति
२०) खलस्य + इयम् = खलस्येयम्
२१) येन + उत्कर्षम् = येनोत्कर्षम्
२२) च + उन्नति: = चोन्नति:
२३) न + उपदेशेन = नोपदेशेन
२४) एव + उपशाम्यति = एवोपशाम्यति
२५) जलस्य + उपरि = जलस्योपरि
२६) शैत्यकाले + अपि = शैत्यकालेऽपि
==============================

" पाठ ६२ वा स्वरसंधि भाग ५ " या Audio साठी खाली क्लिक् करा : 

[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]