पाठ ६८ वा - पाठ तुमन्त अव्ययांनी युक्त सुभाषिते
नमस्कार. आज आपण तुमन्त अव्ययांनी युक्त काही सुभाषिते पाहू या.
१) सौवर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति शिल्पिन: ।
तत्र सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुरानन: ॥
संधिविग्रह - चतुर: + चतुरानन:
अन्वय - शिल्पिन: सौवर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति ।*
तत्र सौरभनिर्माणे चतुर: चतुरानन: ।
अर्थ - कारागीर सोन्यची कमळे निर्माण करू शकतात. पण त्यात सुगंध निर्माण करणे फक्त ब्रह्मदेवालाच शक्य आहे.
२) उदेति चन्द्रो गगने निशायां
सूर्योस्तमायाति तदैव नित्यम् ।
वैरं द्वयोर्नैव च नैव चेदं
विश्वं नियन्तुं श्रमयोर्विभाग: ॥
संधिविग्रह - उदेति चन्द्र: गगने निशायां
सूर्य: अस्तम् आयाति तदा एव नित्यम् ।
वैरं द्वयो: न एव च न एव च इदं
विश्वं नियन्तुं श्रमयोर्विभाग:
अन्वय - चन्द्र: गगने निशायां उदेति ।
तदा एव नित्यम् सूर्य: अस्तम् आयाति ।
इदं च द्वयो: वैरं न एव च न एव
विश्वं नियन्तुं श्रमयो: विभाग: ।
अर्थ - रात्री चंद्र आकाशात उगवतो तेव्हाच सूर्य नेहेमी अस्ताला जातो. पण म्हणून दोघांचे वैर आहे असे नाही. तर विश्वाचे नियमन करण्यासाठी ही श्रमाची केलेली विभागणी आहे.
३) यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा ।
परापवादक्षेत्रेषु चरन्तीं गां निवारय ॥
संधिविग्रह - यदि इच्छसि वशीकर्तुं जगत् एकेन कर्मणा ।*
*परापवादक्षेत्रेषु चरन्तीं गां निवारय ।
अन्वय - (त्वं) यदि एकेन कर्मणा जगत् वशीकर्तुं इच्छसि ।*
(तर्ही) (त्वं) परापवादक्षेत्रेषु चरन्तीं गां निवारय ।
अर्थ - जर तुला एकाच कर्माने जगाला वश करण्याची इच्छा असेल तर दुसर्याच्या निंदा रूपी शेतात फिरणार्या इंद्रियरूपी गाईंना आवर.
४) शीलेन हि त्रयो लोका शक्या जेतुं न संशय: ।
नहि किञ्चिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत् ॥
संधिविग्रह - शीलेन हि त्रय: लोका शक्या: जेतुं न संशय: ।
*नहि किञ्चित् असाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत् ।
अन्वय - शीलेन हि त्रय: लोका जेतुं शक्या: (अत्र) न संशय: ।
*शीलवतां किञ्चित् असाध्यं नहि वै लोके (शीलवान्) भवेत्
अर्थ - (चांगल्या) चारित्र्यानेच तिन्ही लोक जिंकता येणे शक्य आहे. यात काही संशय नाही. चारित्र्यसंपन्न लोकांना या जगात काहीच अशक्य नाही.
५) गुणा: कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेऽपि वसतां सताम् । केतकीगन्धमाघ्रातुं स्वयमायान्ति षट्पदा: ॥
संधिविग्रह - गुणा: कुर्वन्ति दूतत्वं दूरे अपि वसतां सताम् ।* *केतकीगन्धमाघ्रातुं स्वयम् आयान्ति षट्पदा: ।
अन्वय - दूरे अपि वसतां सताम् गुणा: दूतत्वं कुर्वन्ति । षट्पदा: केतकीगन्धमाघ्रातुं स्वयम् आयान्ति ।
अर्थ - दूरवर रहाणार्या सज्जनांचे गुण हे त्यांचे दूत बनतात. केवड्याच्या सुगंधाचा वास घेण्यासाठी भुंगे स्वत:हूनच येतात.
६) जीवनं स्वं परार्थाय नित्यं यच्छत मानवा: ।
इति सन्देशमाख्यातुं समुद्रं यान्ति निम्नगा: ॥
संधिविग्रह - जीवनं स्वं परार्थाय नित्यं यच्छत मानवा: ।
इति सन्देशम् आख्यातुं समुद्रं यान्ति निम्नगा:
अन्वय - हे मानवा:, नित्यं स्वं जीवनं परार्थाय यच्छत । इति सन्देशम् आख्यातुं निम्नगा: समुद्रं यान्ति ।
अर्थ - ‘हे मानवांनो, स्वत:चे जीवन नेहेमी परोपकारासाठी वेचा’ असा संदेश देण्यासाठी नद्या समुद्राकडे जातात.
*७) श्रोतुं कर्णौ वक्तुमास्यं सुहास्यं घ्रातुं घ्राणं पादयुग्मं विहर्तुम् ।
द्रष्टुं नेत्रे हस्तयुग्मं च दातुं ध्यातुं चित्तं येन सृष्टं स पातु ॥१-५॥
संधिविग्रह - श्रोतुं कर्णौ वक्तुम् आस्यं सुहास्यं घ्रातुं घ्राणं पादयुग्मं विहर्तुम् ।
द्रष्टुं नेत्रे हस्तयुग्मं च दातुं ध्यातुं चित्तं येन सृष्टं स: पातु ।
अन्वय - येन श्रोतुं कर्णौ, वक्तुम् आस्यं सुहास्यं, घ्रातुं घ्राणं, विहर्तुम् पादयुग्मं, नेत्रे द्रष्टुं, हस्तयुग्मं दातुं, ध्यातुं च चित्तं सृष्टं, स: पातु ।
अर्थ - ज्याने ऐकण्यासाठी दोन कान, बोलण्यासाठी तोंड, वास घेण्यासाठी नाक, फिरण्यासाठी दोन पाय, पहाण्यासाठी दोन डोळे, देण्यासाठी दोन हात व ध्यान करण्यासाठी चित्त निर्माण केले तो आमचे रक्षण करो.
प्रश्न १) खालील विधानांतील ठळक शब्दांसाठी प्रश्ननिर्मिती करा.
१) शिल्पिन: सौवर्णानि सरोजानि निर्मान्ति ।
२) सौरभनिर्माणे चतुरानन: चतुर: अस्ति ।
३) चन्द्र: गगने निशायाम् उदेति ।
४) चन्द्र: गगने निशायाम् उदेति ।
५) चन्द्र: गगने निशायाम् उदेति ।
६) तदा सूर्य: अस्तम आयाति ।
७) सूर्यचन्द्रयो: वैरं न ।
८) एष: श्रमयो: विभाग: ।
९) यदि त्वम् जगत् वशीकर्तुम् एकेन कर्मणा इच्छसि
१०) त्वं गां निवारय ।
प्रश्न २) संस्कृतमधे उत्तरे द्या.
१) त्रय: लोका: केन जेतुं शक्या: ?
२) केषां किञ्चिदपि असाध्यं न भवति ?
३) गुणा: केषां दूतत्वं कुर्वन्ति ?
४) षट्पदा: किमर्थं आयान्ति ?
५) निम्नगा: किं सन्देशं यच्छन्ति ?
६) निम्नगा: कुत्र यान्ति ?
७) ब्रह्मदेव: कर्णौ किमर्थं यच्छति ?
८) ब्रह्मदेव: सुहास्य, आस्यं किमर्थं यच्छति ?
९) ब्रह्मदेव: घ्राणं किमर्थं यच्छति ?
१०) ब्रह्मदेव: हस्तयुग्मं पादयुग्मं च किमर्थं यच्छति ?
प्रश्न ३) या पाठात आलेली तुमन्य अव्यये. वर्तमानकाळी क्रियापदे व आज्ञार्थी क्रियापदे लिहा.
प्रश्न ४) कंसातील शब्दाची योग्य ती विभक्ती लिहा.
१) शिल्पिन: सौवर्णानि ---- निर्मान्ति । (मूर्ति)
२) चतुरानन: सौरभं --- समर्थ: । (सृज् चे तुमन्त)
३) चन्द्र: ---- ---- उदेति । (आकाश, रात्रि)
४) ---- अस्तम् आयाटि । (भानु)
५) एष: --- विभाग: । (श्रम)
६) त्वं जगत् वशं --- इच्छसि । (कृचे हेत्वर्थक)
७) --- त्रय: लोका: जेतुं शक्या: । (चारित्र्य)
९) ---- गुणा: दूतत्वं कुर्वन्ति । (सज्जन)
१०) केतकीगन्धमाघ्रातुं षट्पदा: स्वयम् आयान्ति । (दुसरे समानार्थी क्रियापद योजा).
११) हे मानवा:, ---- नित्यं स्वं जीवनं परार्थाय यच्छत । (योग्य कर्ता घाला.)
१२) सन्देशम् आख्यातुं निम्नगा: समुद्रं यान्ति । (आख्यातुं ऐवजी कथ् धातू वापरा.)
=======================================
६८) पाठ तुमन्त अव्ययांनी युक्त सुभाषिते - उत्तरे
प्रश्न १) खालील विधानांतील ठळक शब्दांसाठी प्रश्ननिर्मिती करा.
१) शिल्पिन: सौवर्णानि सरोजानि निर्मान्ति ।
शिल्पिन: कीदृशानि सरोजानि निर्मान्ति ?
२) सौरभनिर्माणे चतुरानन: चतुर: अस्ति ।
चतुरानन: कस्मिन् चतुर: अस्ति ।
३) चन्द्र: गगने निशायाम् उदेति ।
क: गगने निशायाम् उदेति ?
४) चन्द्र: गगने निशायाम् उदेति ।
चन्द्र: कुत्र निशायाम् उदेति ?
५) चन्द्र: गगने निशायाम् उदेति ।
चन्द्र: गगने कदा उदेति ?
६) तदा सूर्य: अस्तम् आयाति ।
तदा क: अस्तम् आयाति ?
७) सूर्यचन्द्रयो: वैरं न ।
कयो: वैरं न ?
८) एष: श्रमयो: विभाग: ।
एष: कयो: विभाग ?
९) त्वम् जगत् वशीकर्तुम् एकेन कर्मणा इच्छसि
त्वं एकेन कर्मणा किं वशीकर्तुम् इच्छसि ?
१०) त्वं गां निवारय ।
त्वं कां निवारय ?
प्रश्न २) संस्कृतमधे उत्तरे द्या.
१) त्रय: लोका: केन जेतुं शक्या: ?
त्रय: लोका: शीलेन जेतुं शक्या: ।
२) केषां किञ्चिदपि असाध्यं न भवति ?
शीलवतां किञ्चिदपि असाध्यं न भवति ।
३) गुणा: केषां दूतत्वं कुर्वन्ति ?
गुणा: सज्जनानां (सतां) दूतत्वं कुर्वन्ति
४) षट्पदा: किमर्थं आयान्ति ?
षट्पदा: केतकीगन्धम् आघ्रातुम् आयान्ति
५) निम्नगा: किं सन्देशं यच्छन्ति ?
‘स्वं जीवनं परार्थाय यच्छत’ इति निम्नगा: सन्देशं यच्छन्ति ।
६) निम्नगा: कुत्र यान्ति ?
निम्नगा: समुद्रं यान्ति ।
७) ब्रह्मदेव: कर्णौ किमर्थं यच्छति ?
ब्रह्मदेव: कर्णौ श्रोतुं यच्छति ।
८) ब्रह्मदेव: सुहास्य आस्यं किमर्थं यच्छति ?
ब्रह्मदेव: सुहास्यम् आस्यं वक्तुं यच्छति ।
९) ब्रह्मदेव: घ्राणं किमर्थं यच्छति ?
ब्रह्मदेव: घ्राणं घ्रातुं यच्छति ।
१०) ब्रह्मदेव: हस्तयुग्मं पादयुग्मं च किमर्थं यच्छति ?
ब्रह्मदेव: हस्तयुग्मं दातुं पादयुग्मं च विहर्तुं यच्छति ।
प्रश्न ३) या पाठात आलेली तुमन्य अव्यये. वर्तमानकाळी क्रियापदे व आज्ञार्थी क्रियापदे लिहा.
तुमन्त अव्यये - निर्मातुं, नियन्तुम्, वशीकर्तुं, जेतुं,
आघ्रातुं, आख्यातुं, श्रोतुं, वक्तुम्, घ्रातुं, विहर्तुम्, द्रष्टुं, दातुं, ध्यातुं
वर्तमानकाळी क्रियापदे - सन्ति, उदेति, आयाति, इच्छसि, कुर्वन्ति, आयान्ति, यान्ति
आज्ञार्थी क्रियापदे - निवारय, यच्छत, पातु
प्रश्न ४) कंसातील शब्दाची योग्य ती विभक्ती लिहा.
१) शिल्पिन: सौवर्णानि मूर्ती: निर्मान्ति । (मूर्ति)
२) चतुरानन: सौरभं स्रष्टुं समर्थ: । (सृज् चे तुमन्त)
३) चन्द्र: आकाशे रात्रौ उदेति । (आकाश, रात्रि)
४) भानु: अस्तम् आयाति । (भानु)
५) एष: श्रमयो: / श्रमाणां विभाग: । (श्रम)
६) त्वं जगत् वशं कर्तुम् इच्छसि । (कृचे हेत्वर्थक)
७) चारित्र्येण त्रय: लोका: जेतुं शक्या: । (चारित्र्य)
९) सज्जनानां गुणा: दूतत्वं कुर्वन्ति । (सज्जन)
१०) केतकीगन्धमाघ्रातुं षट्पदा: स्वयम् आयान्ति । (दुसरे समानार्थी क्रियापद योजा).
केतकीगन्धमाघ्रातुं षट्पदा: स्वयम् आगच्छन्ति ।
११) हे मानवा:, यूयं नित्यं स्वं जीवनं परार्थाय यच्छत । (योग्य कर्ता घाला.)
१२) सन्देशम् आख्यातुं निम्नगा: समुद्रं यान्ति । (आख्यातुं ऐवजी कथ् धातू वापरा.)
सन्देशम् कथयितुं निम्नगा: समुद्रं यान्ति ।
" पपाठ ६८ वा - पाठ तुमन्त अव्ययांनी युक्त सुभाषिते " या Audio साठी खाली क्लिक् करा :
No comments:
Post a Comment