पाठ ६० वा स्वरसंधि भाग ४
आजपर्यंत आपण सवर्णांचा दीर्घ संधी, गुणसंधी, वृद्धिसंधी व यण् संधी हे स्वरसंधींचे चार प्रकार पाहिले. आज अयादी संधी पहायचे आहेत.
५) अयादी संधी -
अयादी संधी मधे अय्, अव्, आय्, आव् असे आदेश होतात त्यांना अयादी संधी म्हटले आहे.
नियम - पहिल्या पदाच्या अंती ए, ओ, ऐ, औ हे स्वर व पुढे कोणताही स्वर आला तर पूर्वीच्या स्वराकरता क्रमाने अय्, अव्, आय्, आव् असे आदेश होतात. म्हणाजे पूर्वीचा स्वर जाऊन तेथे अयादी आदेश येतात. ए ला अय्, ओ ला अव्, ऐ ला आय् आणि औ ला आव् असे आदेश होतात. विकल्पाने अंत्य य् आणि व् यांचा लोप होतो.
उदा
१) वर्तते + एष:
= वर्तत् + ए + एष:
= वर्तत् + अय् + एष:
= वर्ततय् + एष:
= वर्ततयेष: / वर्तत एष:
अन्त्य य् वर्णाचा लोप झाला तर - वर्तत एष: असा संधी होतो. आता येथे अ पुढे ए स्वर आहे. म्हणून त्यांचा पुन्हा संधी होत नाही. त्यामुळे वर्ततयेष: किंवा वर्तत एष: असा दोन प्रकारे संधी होईल.
२) प्रभो + एहि
= प्रभ् + ओ + एहि
= प्रभ् + अव् + एहि
= प्रभव् + एहि
= प्रभवेहि / प्रभ एहि
अन्त्य व् वर्णाचा लोप झाला तर प्रभ एहि
३) तस्मै + अपि
= तस्म् + ऐ + अपि
= तस्म् + आय् + अपि
= तस्माय् + अपि
= तस्मायपि / तस्मा अपि
अन्त्य य् वर्णाचा लोप झाला तर तस्मा अपि असा संधी होईल.
४) आदौ + ईश्वर:
= आद् + औ + ईश्वर:
= आद् + आव् + ईश्वर:
= आदाव् + ईश्वर:
= आदावीश्वर: / आदा ईश्वर:
अन्त्य व् वर्णाचा लोप झाला तर आदा ईश्वर: असा संधी होईल.
प्रश्न १ - संधी करा.
१) समीपे + एव २) कस्मै + अपि ३) भानो + औषधम् ४) आदौ + ईश्वर: ५) तौ + आस्ताम् ६) चिन्ताकुलौ + उभौ ७) उभौ + अपि ८) द्वौ + अपि ९) नगरे + एकस्मिन् १०) रमते + एव ११) इति + अपरा १२) अपरा + आख्यायिका १३) शशक: + न १४) तद् + एव १५) का + अवस्था
प्रश्न २) संधी सोडवा -
१) फलान्यपि २) इत्यादय: ३) खल्वेतद् ४) तेष्वेक: ५) अप्यनर्थाय ६) इत्याख्ये ७) अप्यशुभम् ८) इत्यस्ति ९) नन्वेतस्मिन् १०) गच्छाम्यहम् ११) वदस्यवकर १२) सङ्कटान्युद्भूतानि १३) भवत्याशङ्का १४) इति + अत्र १५) इति + अपेक्ष्यते १६) अस्त्यवकर १७) इत्येका १८) अप्यसाराणाम्
सरावासाठी अभ्यास
प्रश्न ७) - कर्त्याला योग्य क्रियापद तयार करा. सर्व धातू १० वा गण उभयपदी आहेत. (व्हॉट्स अप वर टेबल दिसत नाही. म्हणून असं लिहीलं आहे.)
१) अहम्, आवाम्, वयम्
दण्ड्, कथ्, चिन्त्, भक्ष्, प्रीण्, स्पृह्, सूच्, वर्ण्, वर्, वञ्च्, लक्ष्,
२) त्वम् युवाम्, यूयम्
आ+कर्ण्, नि+वृ-वार्, वि+चिन्त्, उद्+घुष्-घोष्, वि+रच्, उद्+लङ्घ्
३) स:, तौ, ते
कृत्-कीर्त्, क्षल्-क्षाल्, तुल्-तोल्,घुष्-घोष्, चुर्-चोर्, तड्-ताड्,
=================================
६० स्वरसंधि भाग ४ (उत्तरे)
प्रश्न १ - संधी करा.
१) समीपे + एव = समीपयेव / समीप एव
२) कस्मै + अपि = कस्मायपि / कस्मा अपि
३) भानो + औषधम् = भानावौषधम् / भाना औषधम्
४) आदौ + ईश्वर: = आदाविश्वर: / आदा ईश्वर:
५) तौ + आस्ताम् = तावास्ताम् / ता आस्ताम्
६) चिन्ताकुलौ + उभौ = चिन्ताकुलावुभौ / चिन्ताकुला उभौ
७) उभौ + अपि = उभावपि / उभा अपि
८) द्वौ + अपि = द्वावपि / द्वा अपि
९) नगरे + एकस्मिन् = नगरयेकस्मिन् / नगर एकस्मिन्
१०) रमते + एव = रमतयेव / रमत एव
११) इति + अपरा = इत्यपरा
१२) अपरा + आख्यायिका = अपराख्यायिका
१३) शशक: + न = शशको न (हा विसर्गसंधी शिकवलेला नाही. चुकून घातला गेला आहे.)
१४) तद् + एव = तदेव
१५) का + अवस्था = कावस्था
प्रश्न २) संधी सोडवा -
१) फलान्यपि = फलानि + अपि
२) इत्यादय: = इति + आदय:
३) खल्वेतद् = खलु + एतद्
४) तेष्वेक: = तेषु + एक:
५) अप्यनर्थाय = अपि + अनर्थाय
६) इत्याख्ये = इति + आख्ये
७) अप्यशुभम् = अपि + अशुभम्
८) इत्यस्ति = इति + अस्ति
९) नन्वेतस्मिन् = ननु + एतस्मिन्
१०) गच्छाम्यहम् = गच्छामि + अहम्
११) वदस्यवकर = वदसि + अवकर: (केर)
१२) सङ्कटान्युद्भूतानि = सङ्कटानि + उद्भूतानि
१३) भवत्याशङ्का = भवति + आशङ्का
१४) इति + अत्र = इत्यत्र
१५) इति + अपेक्ष्यते = इत्यपेक्षते
१६) अस्त्यवकर = अस्ति + अवकर:
१७) इत्येका = अति + एका
१८) अप्यसाराणाम् = अपि + असाराणाम्
================================
No comments:
Post a Comment