पाठ ५४ वा स्वरसंधी भाग १)

पाठ ५४ वा स्वरसंधी भाग १)

काल व परवा थोडा गृहपाठ जास्त होता. म्हणून आज मी फार थोडा भाग शिकवणार आहे. आजपासून आपण अधून मधून संधींचा विचार करणार आहोत.

संस्कृतभाषेमधे स्वरान्त, व्यजनान्त व विसर्गाने अंत पावणारे असे तीन प्रकारचे शब्द असल्यामुळे संधी सुद्धा तीन प्रकारचे होतात. १) स्वरसंधी २) व्यंजनसंधी ३) विसर्गसंधी

आजपासून आपण स्वरसंधी पहाणार आहोत. स्वरसंधींचे एकूण आठ प्रकार आहेत.

१) सवर्णांचा दीर्घ संधी २) गुणसंधी. ३) वृद्धिसंधी. ४) यण् संधी ५) अयवायाव संधी ६) पूर्वरूप संधी. ७) पररूपसंधी ८) प्रकृतिभाव

१) सवर्णांचा दीर्घ संधी - ज्या स्वरांचे उच्चारस्थान एकच असते, ते परस्परांचे सवर्ण स्वर होतात. उदा. अ, आ या दोन्ही स्वरांचे कंठ हे एकच उच्चारस्थान आहे. त्यामुळे ते एकमेकांचे सर्वर्ण आहेत. त्याप्रमाणेच इ-ई, उ-ऊ, ऋ-ॠ हे एकमेकांचे सर्वर्णस्वर झाले.

पहिल्या पदाच्या अंती ह्रस्व किंवा दीर्घ अ, इ, उ, ऋ हे स्वर व त्याच्या पुढे ह्रस्व किंवा दीर्घ सवर्ण आला तर त्या दोन्ही स्वरांच्या बद्दल त्याच जातीचा दीर्घ स्वर येतो. 

अ + अ = आ
अ + आ = आ
आ + अ = आ
आ + आ = आ
उदा.
तव + आसनम्
= त + व् + (अ + आ) + सनम्
= त + व् (आ) + सनम्
= तवासनम्

इ किंवा ई + इ किंवा ई = ई
उदा. पठामि + इदानीम्
= पठाम् + (इ + इ) दानीम्
= पठाम् + (ई) + दानीम्
= पठामीदानीम्

उ किंवा ऊ + उ किंवा ऊ = ऊ
साधु + उक्ति:
= साध् + (उ + उ) क्ति:
= साध् + (ऊ) क्ति:
साधूक्ति:

ऋ किंवा ॠ + ऋ किंवा ॠ = ॠ
पितृ + ऋण
= पित् + (ऋ + ऋ) ण
= पित् (ॠ) ण
= पितॄण

प्रश्न १) खालील संधी करा 

१) तत्र + अस्ति २) माला + अधिपस्य ३) आगता + आर्या ४) प्रसीदति + ईश: ५) दासी + इच्छति ६) नारी + ईक्षते ७) साधु + उक्तम् ८) च + अपि ९) रामस्य + अपि १०) न + अपनयति ११) विना + अस्माकम् १२) नृपस्य + आदेश: १३) अथ + अमात्य: १४) न + अवगच्छतु १५) इति + ईश: १६) इच्छन्ति + इति १७) भवति + इति १८) गच्छति + ईश्वर: १९) खलु + उत्साह: २०) ननु + उपयोग: २१० साधु + उत्तरितम् २२) यस्य + अस्ति २३) न + अश्नाति २४) तथा + अपि २५) न + अस्ति

====================================

५४ पाठ स्वरसंधी भाग १) उत्तरे

प्रश्न १) खालील संधी करा
१) तत्र + अस्ति = तत्रास्ति
२) माला + अधिपस्य = मालाधिपस्य
३) आगता + आर्या = आगतार्या
४) प्रसीदति + ईश: = प्रसीदतीश:
५) दासी + इच्छति = दासीच्छति
६) नारी + ईक्षते = नारीक्षते
७) साधु + उक्तम् = साधूक्तम्
८) च + अपि = चापि
९) रामस्य + अपि = रामस्यापि
१०) न + अपनयति = नापनयति
११) विना + अस्माकम् = विनास्माकम्
१२) नृपस्य + आदेश: = नृपस्यादेश:
१३) अथ + अमात्य: = अथामात्य:
१४) न + अवगच्छतु = नावगच्छतु
१५) इति + ईश: =  इतीश:
१६) इच्छन्ति + इति = इच्छन्तीति
१७) भवति + इति = भवतीति
१८) गच्छति + ईश्वर: = गच्छतीश्वर:
१९) खलु + उत्साह: = खलूत्साह:
२०) ननु + उपयोग: = ननूपयोग:
२१) साधु + उत्तरितम् = साधूत्तरितम्
२२) यस्य + अस्ति = यस्यास्ति
२३) न + अश्नाति = नाश्नाति
२४) तथा + अपि = तथापि
२५) न + अस्ति = नास्ति 

======================================