पाठ ५२ वा द्वितीया विभक्ती परस्मैपदी आज्ञार्थ

पाठ ५२ वा द्वितीया विभक्ती परस्मैपदी आज्ञार्थ

काल आपण सामान्यपणे संस्कृतमधे वापरल्या जाणार्‍या काळांची व आज्ञार्थ वगैरे अर्थांची माहिती घेतली. आज मी तुम्हांला परस्मैपदी आज्ञार्थाचे प्रत्यय सांगणार आहे.

 
परस्मैपदी आज्ञार्थ  

आनि   आव   आम  प्रथम पुरुष
-      तम्    त   द्वितीय पुरुष
तु     ताम्   अन्तु   तृतीय पुरुष.

धातूचे अंग बनवण्याची रीत नेहेमीसारखीच असते. आपण नम् = नमस्कार करणे या धातूचा आज्ञार्थी रूपे पाहूया.

नम् + अ = नम (धातूचे अंग)

नमानि   नमाव   नमाम   प्रथम पुरुष
नम     नमतम्   नमत   द्वितीय पुरुष
नमतु    नमताम्    क् नमन्तु  तृतीय पुरुष

अहं नमानि । आवां नमाव । वयं नमाम ।
त्वं नम ।  युवां नमतम् । यूयं नमत ।
सा नमतु । ते नमत: । ता: नमन्ति ।

श्रीरामचरितम् ।

ADD IMAGES TO FOLLOWING : 

श्रीरामचरितम् ।

१) दशरथ: अयोध्याया: राजा । कौसल्या, सुमित्रा कैकेयी च तस्य तिस्र: भार्या: । दशरथ: रामस्य पिता । अत: राम: दाशरथि: इति नाम्ना प्रसिद्ध: । कौसल्या तस्य माता । लक्ष्मण:, भरत: शत्रुघ्न: च तस्य भ्रातर: । 

२) दशरथ: श्रीरामं युवराजपदं दातुम् इच्छति । तदा कैकेयी दशरथाय कथयति, “मम पुत्र: भरत: युवराजपदं भूषयतु । श्रीराम: च वनं गच्छतु । एतान् वरान् मे प्रयच्छ” इति । एतेन दशरथ: खिद्यते । स: भाषते, “अन्यत् किमपि वरय । श्रीरामेण विना नाहं जीवामि । अत: श्रीराम: वनं मा गच्छतु” इति । तदा स्वयं श्रीराम: भाषते, “तात, नाहं अभिलषामि युवराजपदम् । पालयानि तवाज्ञाम् । अद्यैव वनं गच्छामि” इति ।

३) तत: श्रीरामेण सह सीता लक्ष्मण: च वनं प्रतिष्ठेते । तदा प्रजाजना: श्रीरामं प्रार्थयन्ते, “श्रीराम, वनं मा गच्छ” इति । तदा श्रीराम: जनान् वदति, “भो: जना:, जनकस्य आज्ञापालनं मम कर्तव्यम् । नाहं गणयानि युवराजपदम् । मम वनगमनेन प्रसरतु रघुवंशस्य कीर्ति: । यूयं सर्वे गृहं गच्छत कैकेयीं च मा निन्दत” इति ।

४) श्रीराम: वनं गच्छति । तत्र रावण: सीतां अपहरति ।

५) तत: क्रुद्ध: श्रीराम: वानराणां साहाय्येन रावणादीन् पराजयते, लङ्कां विजयते बिभीषणं भाषते च, “त्वं एव लङ्कां पालय । नाहं स्पृहये तव राज्याय” इति ।

६) तत: अयोध्यां श्रीराम: सीतया लक्ष्मणेन च सह प्रत्यागच्छति । अनन्तरं लोकानां समाधानार्थं विशुद्धाम् अपि सीतां वने विसृजति ।

प्रश्न १ - या पाठाचे मराठीत भाषांतर करा.

प्रश्न २ - खालील प्रश्नांची संस्कृतमधे उत्तरे द्या.

    १) श्रीरामस्य के भ्रातर: ?     
    २) कैकेयी किं वरं वरयति ?
    ३) दशरथ: कैकेयीं किं भणति ?   
    ४) श्रीराम: केन सह वनं गच्छति ?
    ५) श्रीराम: जनान् किं वदति ?
    ६) श्रीराम: बिभीषणं किं भाषते ?
    ७) श्रीराम: कथम् अस्ति ?

या पाठात ऋकारान्त मातृ, पितृ, भ्रातृ वगैरे शब्द वापरलेले आहेत.

======================================

५२ पाठ (उत्तरे) परस्मैपदी आज्ञार्थ

१) दशरथ: अयोध्याया: राजा । कौसल्या, सुमित्रा कैकेयी च तस्य तिस्र: भार्या: । दशरथ: रामस्य पिता । अत: राम: दाशरथि: इति नाम्ना प्रसिद्ध: । कौसल्या तस्य माता । लक्ष्मण:, भरत: शत्रुघ्न: च तस्य भ्रातर: ।

भाषांतर - दशरथ हा अयोध्येचा राजा होता. कौसल्या, सुमित्रा व कैकेयी या त्याच्या तीन पत्नी होत्या. दशरथ हे रामाचे वडील. म्हणून तो दाशरथी अशाही नावाने प्रसिद्ध आहे. कौसल्या ही त्याची आई. लक्ष्मण, भरत व शत्रुध्न हे त्याचे भाऊ आहेत.

२) दशरथ: श्रीरामं युवराजपदं दातुम् इच्छति । तदा कैकेयी दशरथाय कथयति, “मम पुत्र: भरत: युवराजपदं भूषयतु । श्रीराम: च वनं गच्छतु । एतान् वरान् मे प्रयच्छ” इति । एतेन दशरथ: खिद्यते । स: भाषते, “अन्यत् किमपि वरय । श्रीरामेण विना नाहं जीवामि । अत: श्रीराम: वनं मा गच्छतु” इति । तदा स्वयं श्रीराम: भाषते, “तात, नाहं अभिलषामि युवराजपदम् । पालयानि तवाज्ञाम् । अद्यैव वनं गच्छामि” इति । 

भाषांतर - दशरथ श्रीरामांना युवराजपद देऊ इच्छितो. तेव्हा कैकेयी दशरथाला म्हणते, “माझा पुत्र भरत युवराजपद भूषवो. श्रीराम वनामधे जावो. हे वर तुम्ही मला द्या.” यामुळे दशरथ खिन्न होतो. तो (कैकेयीला) म्हणतो, “दुसरा कोणता तरी वर माग. श्रीरामाशिवाय मी जगू शकणार नाही. तेव्हा श्रीरामाने वनात जाऊ नये.” तेव्हा श्रीराम स्वत:च म्हणतो, “बाबा, मी युवराजपद इच्छित नाही. आपल्या आज्ञेचे मी पालन करतो. आजच वनात जातो.”

३) तत: श्रीरामेण सह सीता लक्ष्मण: च वनं प्रतिष्ठेते । तदा प्रजाजना: श्रीरामं प्रार्थयन्ते, “श्रीराम, वनं मा गच्छ” इति । तदा श्रीराम: जनान् वदति, “भो: जना:, जनकस्य आज्ञापालनं मम कर्तव्यम् । नाहं गणयानि युवराजपदम् । मम वनगमनेन प्रसरतु रघुवंशस्य कीर्ति: । यूयं सर्वे गृहं गच्छत कैकेयीं च मा निन्दत” इति । 

भाषांतर - तेव्हा श्रीरामाबरोबर सीता व लक्ष्मण वनात जातात. तेव्हा प्रजाजन श्रीरामाला विनंती करतात, “श्रीरामा, वनात जाऊ नकोस”. तेव्हा श्रीराम लोकांना म्हणतात, “हे प्रजाजनहो, वडिलांची आज्ञा पाळणे माझे कर्तव्य आहे. मला युवराजपदाची पर्वा नाही. माझ्या वनात जाण्याने रघुवंशाची कीर्ती पसरो. तुम्ही सर्व घरी जा आणि कैकेयीची निंदा करू नका”.

४) श्रीराम: वनं गच्छति । तत्र रावण: सीतां अपहरति । 

भाषांतर - नंतर श्रीराम वनात जातात. तेथे रावण सीतेचे अपहरण करतो.

५) तत: क्रुद्ध: श्रीराम: वानराणां साहाय्येन रावणादीन् पराजयते, लङ्कां विजयते बिभीषणं भाषते च, “त्वं एव लङ्कां पालय । नाहं स्पृहये तव राज्याय” इति । 

भाषांतर - क्रुद्ध झालेले श्रीराम वानरांच्या सहाय्याने रावण वगैरेंचा पराभव करतात, लंका जिंकतात व बिभीषणाला म्हणतात, “तूच लंकेचा सांभाळ कर. मी तुझ्या राज्याची इच्छा करत नाही.”

 

६) तत: अयोध्यां श्रीराम: सीतया लक्ष्मणेन च सह प्रत्यागच्छति । अनन्तरं लोकानां समाधानार्थं विशुद्धाम् अपि सीतां वने विसृजति ।
भाषांतर - नंतर श्रीराम सीता व लक्ष्मणासह अयोध्येला परत येतात. नंतर लोकांच्या समाधानासाठी विशुद्ध असलेल्या सीतेचाही वनात त्याग करतात.

*७) एवमादिभि: त्यागपूर्णै: चरितै: परिपूर्ण:, भ्रातृवत्सल:, जननीप्रिय:, पितृभक्त:, मित्रप्रिय:, प्रजावत्सल:, प्रजातन्त्रस्य प्रेरक: श्रीराम: लोकानाम् आदर्शभूत: नृप: । 'यथा राजा तथा प्रजा' इति सर्वा: प्रजा: अपि स्वकर्तव्यपालनेन परस्परं प्रीणयन्ते स्म । अधुनापि वयं रामराज्यम् आदर्शराज्यमिति मन्यामहे । 

भाषांतर - अशाप्रकारे त्यागपूर्ण चरित्राने परिपूर्ण, भावांवर प्रेम करणारा, आईला प्रिय असणारा, पितृभक्त, मित्रांना प्रिय असणारा, प्रजेवर प्रेम करणारा, लोकशाहीचा प्रेरक श्रीराम हा लोकांचा आदर्श राजा आहे. 'जसा राजा तशी प्रजा' या (न्यायाने) सर्व प्रजा सुद्धा स्वकर्तव्याचे पालन करून परस्परांना आनंद देत असे. आजही आपण रामराज्य हे आदर्श राज्य होते असे मानतो.

प्रश्न १ - खालील प्रश्नांची संस्कृतमधे उत्तरे द्या.
१) श्रीरामस्य के भ्रातर: ?  
उत्तर - लक्ष्मण:, भरत: शत्रुघ्न: च श्रीरामस्य भ्रातर: ।

२) कैकेयी किं वरं वरयति ?

उत्तर - कैकेयी वरयति, ““मम पुत्र: भरत: युवराजपदं भूषयतु । श्रीराम: च वनं गच्छतु । एतान् वरान् मे प्रयच्छ” इति ।

३) दशरथ: कैकेयीं किं भणति ?
उत्तर - दशरथ: कैकेयीं भणति, ““अन्यत् किमपि वरय । श्रीरामेण विना नाहं जीवामि । अत: श्रीराम: वनं मा गच्छतु” इति ।

४) श्रीराम: केन सह वनं गच्छति ?
उत्तर - श्रीराम: सीतया लक्ष्मणेन सह च वनं गच्छति ।

५) श्रीराम: जनान् किं वदति ?
उत्तर - श्रीराम: जनान् वदति, “भो: जना:, जनकस्य आज्ञापालनं मम कर्तव्यम् । नाहं गणयानि युवराजपदम् । मम वनगमनेन प्रसरतु रघुवंशस्य कीर्ति: । यूयं सर्वे गृहं गच्छत कैकेयीं च मा निन्दत” इति ।

६) श्रीराम: बिभीषणं किं भाषते ?
उत्तर - श्रीराम: बिभीषणं भाषते, “त्वं एव लङ्कां पालय । नाहं स्पृहये तव राज्याय” इति ।

७) श्रीराम: कीदृश: अस्ति ?

उत्तर - श्रीराम: त्यागपूर्णै: चरितै: परिपूर्ण:, भ्रातृवत्सल:, जननीप्रिय:, पितृभक्त:, मित्रप्रिय:, प्रजावत्सल:, प्रजातन्त्रस्य प्रेरक: श्रीराम: लोकानाम् आदर्शभूत: नृप: अस्ति ।

===================================

 

" पाठ ५२ वा द्वितीया विभक्ती परस्मैपदी आज्ञार्थ " या Audio साठी खाली क्लिक् करा : 

[ Right click to 'save audio as' for downloading Audio ]