पाठ ५३ वा सुभाषित परस्मैपदी आज्ञार्थ
१) काले वर्षतु पर्जन्य: पृथिवी सस्यशालिनी ।
देशोऽयं क्षोभरहित: सज्जना: सन्तु निर्भया: ॥
संधिविग्रह -
काले वर्षतु पर्जन्य: पृथिवी सस्यशालिनी ।
देश: अयं क्षोभरहित: सज्जना: सन्तु निर्भया: ॥
अन्वय - काले पर्जन्य: वर्षतु पृथिवी सस्यशालिनी (भवतु) ।
देश: अयं क्षोभरहित: (भवतु) । सज्जना: निर्भया: सन्तु ।
अर्थ - योग्य वेळी पाऊस पडो. पृथ्वी धान्याने शोभून दिसो. हा देश क्षोभरहीत असू दे व सज्जन निर्भय होवोत.
२) सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु ।
सर्व: काममवाप्नोतु सर्व: सर्वत्र नन्दतु ॥
संधिविग्रह - सर्व: तरतु दुर्गाणि सर्व: भद्राणि पश्यतु ।*
। सर्व: काम् अवाप्नोतु सर्व: सर्वत्र नन्दतु ॥
अन्वय - सर्व: दुर्गाणि तरतु। सर्व: भद्राणि पश्यतु । सर्व: कामं अवाप्नोतु । सर्व: सर्वत्र नन्दतु ॥
अर्थ - सर्वलोक संकटांच्या पार जाऊ देत. सर्व लोक मंगलदायक गोष्टी पाहोत, सर्वांच्या इच्छा पूर्ण होवोत, सर्व लोक आनंदात राहोत.
३) परोपकारशून्यस्य धिङ्मनुष्यस्य जीवितम् ।
जीवन्तु पशव: येषां चर्माप्युपकरिष्यति ॥
संधिविग्रह - परोपकारशून्यस्य धिक् मनुष्यस्य जीवितम् । जीवन्तु पशव: येषां चर्म अपि उपकरिष्यति ॥
विग्रह - परोपकारशून्यस्य मनुष्यस्य जीवितम् धिक् । येषां चर्म अपि उपकरिष्यति (ते) पशव: जीवन्तु ॥
धिक् या अव्ययाला द्वितीया विभक्ती लागते. चर्मन् (नपुंसकलिंगी) = कातडे
अर्थ - परोपकारशून्य मनुष्याचे जीवन व्यर्थ आहे. ज्यांचे कातडे सुद्धा उपयोगी पडते ते पशूच जगोत.
४) निन्दन्तु नीतिनिपुणा: यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मी: समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात्पथ: प्रविचलन्ति पदं न धीरा: ॥(नी.श.)
संधिविग्रह - निन्दन्तु नीतिनिपुणा: यदि वा स्तुवन्तु*
*लक्ष्मी: समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
*अद्य एव वा मरणम् अस्तु युगान्तरे वा
*न्याय्यात् पथ: प्रविचलन्ति पदं न धीरा: ॥
विग्रह - नीतिनिपुणा: निन्दन्तु यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मी: समाविशतु वा यथेष्टम् गच्छतु ।
अद्य एव वा मरणम् अस्तु युगान्तरे वा
*धीरा: न्याय्यात् पथ: पदं न प्रविचलन्ति ॥
अर्थ - नीतिनिपुण लोक निंदा करोत वा स्तुती करोत, लक्ष्मी घरात प्रवेश करो अथवा तिच्या इच्छेप्रमाणे खुशाल निघून जावो, मरण आजच येवो किंवा कालांतराने (दुसर्या युगात) येवो न्याय्य मार्गापासून धैर्यवान लोक एक पाऊल सुद्धा ढळत नाहीत.
५) जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छतु
शीलं शैलतटात् पतत्वभिजन: सन्दह्यतां वह्निना ।
शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्त्वर्थोऽस्तु न: केवलं
येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्राया: समस्ता इमे ॥ (नी.श.)
संधिविग्रह - जाति: यातु रसातलं गुणगण: तस्य अपि अध: गच्छतु
शीलं शैलतटात् पततु अभिजन: सन्दह्यतां वह्निना ।
शौर्ये वैरिणि वज्रम् आशु निपततु अर्थ: अस्तु न: केवलं
*येन एकेन विना गुणा: तृणलवप्राया: समस्ता: इमे
विग्रह - जाति: रसातलं यातु । गुणगण: तस्य अपि अध: गच्छतु ।
शीलं शैलतटात् पततु । अभिजन: वह्निना सन्दह्यताम् ।
वैरिणि शौर्ये वज्रम् आशु निपततु । येन एकेन विना इमे समस्ता: गुणा: तृणलवप्राया:, (स:) अर्थ: न: केवलं अस्तु ।
अर्थ - जात पाताळात जावो, गुणसमूह त्याच्याही खाली जावो. चारित्र्य पर्वताच्या कड्यावरून पडो. वंश अग्नीकडून जाळला जावो. शत्रूप्रमाणे असलेल्या शौर्यावर ताबडतोप वज्र पडो. ज्या एका द्रव्याशिवाय हे सर्व गुण जवळ जवळ कस्पटासारखे होतात ते द्रव्य फक्त आमच्याजवळ असो.
स्वाध्याय -
प्रश्न १ ला खालील रूपे ओळखा -
उदा.
१) वर्षतु - वृष्-वर्ष् (१ प. प.) आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व.
२) काले - काल (अकारान्त पुं.) स. ए. व.
पृथिवी, सन्तु, तरतु, दुर्गाणि, पश्यतु, नन्दतु, जीवितम्, जीवन्तु, येषां, निन्दन्तु, समाविशतु, गच्छतु, प्रविचलन्ति, शैलतटात्, निपततु, वह्निना, शौर्ये, न:, इमे, सर्व:
प्रश्न २ कंसातील शब्दाचे योग्य ते रूप वापरा. -
१) पर्जन्य: ---- वर्षतु । (समय)
२) पृथिवी सस्यशालिनी ---- (भू-भव् धातूचा आज्ञार्थ वापरा.)
३) सज्जना: निर्भया: ---- । (भू-भव् धातूचा आज्ञार्थ वापरा.)
४) सर्वे दुर्गाणि --- । (तृ-तर् धातूचा आज्ञार्थ वापरा)
५) सर्वे भद्राणि ---- । दृश्-पश्य् धातूचा वर्तमानकाळ वापरा)
६) सर्वे ---- नन्दन्तु । (जन)
७) हे सागर ते --- धिक् । (गर्जित)
८) पशव: जीवन्तु । (वाक्य एकवचनी करा)
९) नीतिनिपुणा: निन्दन्तु । (वाक्य वर्तमानकाळी करा).
१०) धीरा: ---- ---- पदं न प्रविचलन्ति । (न्याय्य, मार्ग)
११) शीलं --- पततु । (गिरि)
१२) --- विना गुणा: तृणलवप्राया: सन्ति । (धन)
========================================
No comments:
Post a Comment